Από το Σουέζ του 1869 στους Χούθι: Η Κύπρος πληρώνει πάντοτε τη γεωγραφία της
Οι πύραυλοι της Υεμένης δεν χρειάζεται να φτάσουν στη Λεμεσό. Αρκεί να κλείσουν τον δρόμο των πλοίων, για να φτάσει στην Κύπρο ο λογαριασμός. Στις 17 Νοεμβρίου 1869 άνοιξε επισήμως η Διώρυγα του Σουέζ. Η Μεσόγειος ενώθηκε με την Ερυθρά Θάλασσα και ο θαλάσσιος δρόμος από την Ευρώπη προς την Ινδία μίκρυνε δραματικά. Εννέα χρόνια αργότερα, το 1878, η Βρετανία ανέλαβε τη διοίκηση της Κύπρου μέσω μιας μυστικής συμφωνίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Επισήμως, η Σύμβαση της Κύπρου εξυπηρετούσε την ανάσχεση της ρωσικής επέκτασης και την προστασία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στον μεγάλο, όμως, χάρτη της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, η Κύπρος αποκτούσε αξία ως προκεχωρημένο σημείο στην Ανατολική Μεσόγειο, κοντά στο Σουέζ και πάνω στον δρόμο προς τις Ινδίες. Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, η Ιστορία επιστρέφει από την ίδια θάλασσα. Όχι με βρετανικά θωρηκτά, αλλά με βαλλιστικούς πυραύλους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη και μια ένοπλη οργάνωση από την Υεμένη, η οποία κατάφερε να μετατρέψει ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα σε μοχλό πίεσης πάνω στην παγκόσμια οικονομία. Οι Χούθι, επισήμως Ανσάρ Αλλάχ, εμφανίστηκαν ως ζαϊδικό πολιτικοθρησκευτικό κίνημα στη βόρεια Υεμένη. Από περιφερειακή εξέγερση εξελίχθηκαν σε στρατιωτική και πολιτική δύναμη που ελέγχει τη Σαναά και μεγάλο μέρος της χώρας. Διαθέτουν δική τους ηγεσία και δική τους ατζέντα, αλλά η σχέση τους με το Ιράν τούς προσέφερε πολιτική στήριξη, τεχνογνωσία και πρόσβαση σε προηγμένα οπλικά συστήματα. Μετά την έναρξη του πολέμου στη Γάζα, άρχισαν να εκτοξεύουν πυραύλους προς το Ισραήλ και να επιτίθενται σε εμπορικά πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα, υποστηρίζοντας ότι ενεργούν σε ένδειξη αλληλεγγύης προς τους Παλαιστινίους. Στην πράξη, απειλήθηκαν ή επλήγησαν και πλοία των οποίων η σχέση με το Ισραήλ ήταν έμμεση, αμφίβολη ή ανύπαρκτη. Στη θάλασσα, άλλωστε, η προπαγάνδα προηγείται συχνά της ταυτοποίησης του πλοίου. Το πραγματικό κλειδί βρίσκεται στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ, την «Πύλη των Δακρύων». Είναι το στενό που ενώνει τον Κόλπο του Άντεν και τον Ινδικό Ωκεανό με την Ερυθρά Θάλασσα και, μέσω του Σουέζ, με τη Μεσόγειο. Από εκεί περνούν πετρέλαιο, καύσιμα, τρόφιμα, πρώτες ύλες και χιλιάδες εμπορευματοκιβώτια με προορισμό την Ευρώπη. Δεν χρειάζεται να κλείσει επισήμως το στενό για να προκληθεί παγκόσμια αναστάτωση. Αρκεί να γίνει αρκετά επικίνδυνο ώστε να αυξηθούν τα πολεμικά ασφάλιστρα και οι ναυτιλιακές εταιρείες να στείλουν τα πλοία γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας. Και κάπου εδώ αρχίζει το κυπριακό μέρος της ιστορίας. Η Υεμένη βρίσκεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Ο λογαριασμός της, όμως, μπορεί να φτάσει μέχρι το ράφι της κυπριακής υπεραγοράς. Όταν ένα πλοίο αποφεύγει την Ερυθρά Θάλασσα και ταξιδεύει γύρω από την Αφρική, η διαδρομή μεγαλώνει, η κατανάλωση καυσίμων αυξάνεται, τα πληρώματα παραμένουν περισσότερες ημέρες στη θάλασσα και τα εμπορεύματα καθυστερούν. Το πρόσθετο κόστος δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται κατά μήκος της εφοδιαστικής αλυσίδας και καταλήγει, αργά ή γρήγορα, στον καταναλωτή. Για μια νησιωτική οικονομία, σχεδόν απόλυτα εξαρτημένη από τις θαλάσσιες μεταφορές, η ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν είναι αφηρημένη γεωπολιτική έννοια. Είναι η τιμή του καυσίμου, του ανταλλακτικού, της ηλεκτρικής συσκευής, του οικοδομικού υλικού και του προϊόντος που εισάγεται από την Ασία. Ο Κύπριος μπορεί να μη γνωρίζει πού βρίσκεται το Μπαμπ ελ Μαντέμπ. Το πορτοφόλι του, όμως, μπορεί να το μάθει πολύ γρήγορα. Η Κύπρος δεν είναι μόνο παραλήπτης εμπορευμάτων. Διαθέτει ένα από τα σημαντικότερα ναυτιλιακά συμπλέγματα της Ευρώπης: κυπριακή σημαία, εταιρείες διαχείρισης πλοίων, ασφαλιστές, δικηγορικά, λογιστικά και χρηματοοικονομικά γραφεία. Κάθε επίθεση, κάθε αλλαγή πορείας και κάθε αύξηση του πολεμικού ασφαλίστρου αγγίζει άμεσα επιχειρήσεις που λειτουργούν από τη Λεμεσό. Οι Χούθι μπορεί να μη γνωρίζουν ποιο προϊόν θα ακριβύνει στη Λευκωσία. Γνωρίζουν, όμως, πόσο κοστίζει στην παγκόσμια οικονομία ο φόβος ενός πλοιάρχου να περάσει από ένα στενό. Υπάρχει και η στρατιωτική διάσταση. Τον Ιανουάριο του 2024 βρετανικά μαχητικά απογειώθηκαν από το Ακρωτήρι για πλήγματα εναντίον θέσεων των Χούθι στην Υεμένη. Οι Βρετανικές Βάσεις αποτελούν Κυρίαρχες Περιοχές Βάσεων υπό βρετανικό έλεγχο και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν αποφασίζει για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις τους. Αυτό είναι το νομικό δεδομένο. Υπάρχει, όμως, και το γεωγραφικό δεδομένο: για όποιον κοιτάζει τον χάρτη από την Υεμένη, τα αεροσκάφη απογειώθηκαν από ένα νησί που ονομάζεται Κύπρος. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει επιβεβαιωμένη απειλή των Χούθι εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ούτε δικαιολογεί πανικό. Επιβάλλει, όμως, πολιτική εγρήγορση, διπλωματική καθαρότητα και σοβαρή προετοιμασία. Διότι άλλο η απουσία άμεσης απειλής και άλλο η απουσία κινδύνου. Η Κυπριακή Δημοκρατία οφείλει να γνωρίζει ποια στρατιωτική δραστηριότητα αναπτύσσεται από το νησί, ποιες πολιτικές εντυπώσεις δημιουργούνται στην περιοχή και ποια προστασία διαθέτουν τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, οι ενεργειακές εγκαταστάσεις, τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα και οι υπόλοιπες κρίσιμες υποδομές της. Στην εποχή των drones και του υβριδικού πολέμου, η απόσταση έπαψε να αποτελεί μόνη της άμυνα. Χρειάζεται, επομένως, μια κυπριακή στρατηγική για την Ερυθρά Θάλασσα και όχι απλώς παρακολούθηση των εξελίξεων. Μια μικρή, μόνιμη διυπηρεσιακή ομάδα που θα συνδέει την εξωτερική πολιτική, την άμυνα, τη ναυτιλία, την ενέργεια, την πολιτική άμυνα και την εφοδιαστική ασφάλεια. Θα αξιολογεί τις απειλές, θα υπολογίζει τις οικονομικές επιπτώσεις και θα καταρτίζει εναλλακτικά σχέδια για διακοπές στις θαλάσσιες οδούς. Η γεωπολιτική δεν ασκείται μόνο με δηλώσεις. Ασκείται με σενάρια, αριθμούς, εφεδρείες και αποφάσεις πριν από την κρίση. Η Κύπρος επιχειρεί δικαίως να λειτουργήσει ως ανθρωπιστική γέφυρα: με τον θαλάσσιο διάδρομο προς τη Γάζα, τα σχέδια εκκένωσης αμάχων και τις σχέσεις της τόσο με το Ισραήλ όσο και με τα αραβικά κράτη. Αυτή η θέση αποτελεί διπλωματικό κεφάλαιο, αλλά απαιτεί ισορροπίες χειρουργικής ακρίβειας. Η εικόνα της ανθρωπιστικής γέφυρας μπορεί εύκολα να συγκρουστεί με την εικόνα ενός αβύθιστου αεροπλανοφόρου ξένων δυνάμεων, ακόμη κι όταν η Κυπριακή Δημοκρατία δεν αποφασίζει για τις απογειώσεις. Η ουδετερότητα, άλλωστε, δεν διακηρύσσεται μόνο. Πρέπει να είναι ορατή, αξιόπιστη και διπλωματικά αξιοποιήσιμη. Οι Χούθι υπενθύμισαν στις μεγάλες δυνάμεις μια παλιά αλήθεια: δεν χρειάζεται να διαθέτεις μεγάλο στόλο για να ελέγξεις μια θάλασσα. Αρκεί να μπορείς να κάνεις τα εμπορικά πλοία να φοβούνται να την περάσουν. Έτσι, μια δύναμη που ξεκίνησε από μία από τις φτωχότερες χώρες του κόσμου υποχρεώνει κυβερνήσεις, πολυεθνικές, ασφαλιστικές εταιρείες και πολεμικά ναυτικά να αλλάζουν υπολογισμούς και πορείες. Το 1878 η γεωγραφική θέση της Κύπρου την έκανε πολύτιμη για τη Βρετανική Αυτοκρατορία. Σήμερα η ίδια γεωγραφία την καθιστά χρήσιμη, οικονομικά ευάλωτη και δυνητικά εκτεθειμένη. Διότι η γεωγραφία δεν είναι πάντοτε προνόμιο. Μερικές φορές είναι ευθύνη. Και, όταν δεν υπάρχει στρατηγική, γίνεται λογαριασμός. Ο λογαριασμός των Χούθι δεν χρειάζεται να φτάσει στην Κύπρο με πύραυλο. Μπορεί να έρθει μέσα σε ένα εμπορευματοκιβώτιο, να περάσει από το λιμάνι της Λεμεσού και να καταλήξει αθόρυβα στην απόδειξη του κάθε Κυπρίου. Το κρίσιμο ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι εάν η Υεμένη βρίσκεται μακριά από την Κύπρο. Είναι εάν η Κύπρος διαθέτει επιτέλους τη στρατηγική ωριμότητα να αντιλαμβάνεται εγκαίρως όσα, ενώ φαίνονται μακρινά, ταξιδεύουν ήδη προς το μέρος της. Πηγές: Encyclopaedia Britannica, Cyprus Convention / Hill, G., A History of Cyprus / International Maritime Organization, ανακοινώσεις για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα / Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, EUNAVFOR ASPIDES / UK Government, ανακοινώσεις για τις επιχειρήσεις κατά στρατιωτικών στόχων των Χούθι / UNCTAD, εκθέσεις για τις διαταραχές στις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές.