Το κουνούπι που νικήσαμε το 1950 επέστρεψε με άλλο όνομα
Ο Κύπριος Μεχμέτ Αζίζ χώρισε κάποτε την Κύπρο σε 556 τομείς για να εξαφανίσει την ελονοσία. Εβδομήντα έξι χρόνια αργότερα, ο ιός του Δυτικού Νείλου μάς θυμίζει ότι στη δημόσια υγεία καμία νίκη δεν είναι οριστική. Το 1950 η Κύπρος κατάφερε κάτι που σήμερα, με όλη την τεχνολογία που διαθέτουμε, ακούγεται σχεδόν εξωπραγματικό: απαλλάχθηκε από την ελονοσία. Όχι επειδή εξαφανίστηκαν ως διά μαγείας τα κουνούπια. Ούτε επειδή βρέθηκε κάποιο θαυματουργό φάρμακο. Αλλά επειδή ένας Κύπριος, ο Μεχμέτ Αζίζ, αντιμετώπισε ένα τεράστιο πρόβλημα δημόσιας υγείας με σχεδόν στρατιωτική ακρίβεια. Και σήμερα, καθώς η Κύπρος μετρά περιστατικά του ιού του Δυτικού Νείλου, αξίζει να θυμηθούμε όχι μόνο ποιος ήταν ο Αζίζ, αλλά κυρίως πώς σκεφτόταν. Ο Μεχμέτ Αζίζ γεννήθηκε στη Λάρνακα το 1893. Όταν ο νομπελίστας Ρόναλντ Ρος, ο άνθρωπος που είχε αποδείξει τον ρόλο των κουνουπιών στη μετάδοση της ελονοσίας, βρέθηκε στην Κύπρο το 1913, ο νεαρός Αζίζ βρέθηκε κοντά του. Χρόνια αργότερα, ως κορυφαίο στέλεχος της υγειονομικής υπηρεσίας της αποικιακής διοίκησης, θα μετέτρεπε αυτή τη γνώση σε ένα από τα εντυπωσιακότερα εγχειρήματα δημόσιας υγείας στην ιστορία του νησιού. Και το πρόβλημα μόνο μικρό δεν ήταν. Σύμφωνα με τις Υγειονομικές Υπηρεσίες, κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940 καταγράφονταν στην Κύπρο περίπου 5.000 έως 10.000 περιστατικά ελονοσίας ετησίως. Το 1945 εφαρμόστηκε στην Καρπασία πιλοτικό πρόγραμμα εξάλειψης του ανωφελούς κουνουπιού. Η επιτυχία του άνοιξε τον δρόμο για κάτι πολύ μεγαλύτερο: την επίθεση στην ελονοσία σε ολόκληρη την Κύπρο. Και εδώ αρχίζει το πραγματικά κυπριακό μάθημα. Η Κύπρος χωρίστηκε σε 6 επαρχίες, 39 τμήματα, 111 ζώνες και 556 τομείς. Κάθε κομμάτι της επικράτειας έπρεπε να ελεγχθεί συστηματικά. Δεν περίμεναν να εμφανιστεί ο επόμενος άρρωστος για να αρχίσουν να ψάχνουν το κουνούπι. Έψαχναν το κουνούπι πριν δημιουργήσει τον επόμενο άρρωστο. Οι ομάδες προχωρούσαν περιοχή προς περιοχή, από την Καρπασία προς τα δυτικά. Έψαχναν αυλάκια, πηγάδια, λακκούβες, δοχεία, μικρές συγκεντρώσεις στάσιμου νερού, κάθε πιθανό σημείο όπου μπορούσε να αναπαραχθεί το κουνούπι. Η σχολαστικότητα της εκστρατείας έφθανε μέχρι κάτι που σήμερα μοιάζει σχεδόν απίστευτο: ίχνη από οπλές ζώων που είχαν γεμίσει με νερό αντιμετωπίζονταν ως πιθανές εστίες αναπαραγωγής. Σκεφτείτε το λίγο. Δεν υπήρχαν drones. Δεν υπήρχαν δορυφορικοί χάρτες, GIS, εφαρμογές, κινητά τηλέφωνα ή ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων. Υπήρχαν άνθρωποι που περπατούσαν την Κύπρο και αντιμετώπιζαν ακόμη και μια πατημασιά ζώου γεμάτη νερό ως κρίκο μιας επιδημιολογικής αλυσίδας. Και πέτυχαν. Μέχρι το 1950 η εκστρατεία είχε ολοκληρωθεί και η Κύπρος είχε πετύχει την εξάλειψη της ενδημικής ελονοσίας, ένα επίτευγμα που παραμένει από τα σημαντικότερα κεφάλαια της ιστορίας της δημόσιας υγείας του τόπου. Εβδομήντα έξι χρόνια αργότερα, το κουνούπι βρίσκεται ξανά στις ειδήσεις. Όχι με την ελονοσία, αλλά με τον ιό του Δυτικού Νείλου. Πρόκειται ασφαλώς για διαφορετική νόσο, διαφορετικό ιό και διαφορετική επιδημιολογική πραγματικότητα. Η ιστορική σύγκριση δεν πρέπει να συγχέει τις δύο ασθένειες. Το κοινό σημείο είναι πολύ απλούστερο και ίσως σημαντικότερο: ο φορέας είναι και πάλι το κουνούπι και η πρόληψη αρχίζει πολύ πριν από το νοσοκομείο. Μέχρι τις 17 Σεπτεμβρίου 2026 είχαν καταγραφεί στην Κύπρο 14 περιστατικά λοίμωξης από τον ιό του Δυτικού Νείλου — εννέα επιβεβαιωμένα και πέντε πιθανά. Είχε επίσης καταγραφεί θάνατος ασθενούς με σοβαρό ιατρικό ιστορικό και υποκείμενα νοσήματα. Στη Λευκωσία πραγματοποιούνται εντατικές καταπολεμήσεις κουνουπιών σε ποταμούς, σχάρες ομβρίων, φρεάτια και άλλες πιθανές εστίες στάσιμου νερού, ενώ ελέγχονται εγκαταλελειμμένες πισίνες, ανοικτά κανάλια και άλλα σημεία όπου μπορεί να συσσωρευτεί νερό. Και υπάρχει ένα στοιχείο που πρέπει να μας προβληματίσει: σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν από τον Δήμο Λευκωσίας, σε περίπου 60% των παραπόνων εντοπίζεται εστία αναπαραγωγής είτε στο ίδιο το υποστατικό είτε σε γειτονικό χώρο. Εδώ ακριβώς συναντώνται το 1950 και το 2026. Ο Μεχμέτ Αζίζ δεν αντιμετώπισε την ελονοσία σαν ένα πρόβλημα που τελείωνε στην πόρτα του κράτους ή άρχιζε στην αυλή του πολίτη. Αντιμετώπισε ολόκληρη την Κύπρο σαν ένα ενιαίο πεδίο δημόσιας υγείας. Το αυλάκι του χωριού, η λακκούβα στον δρόμο, το δοχείο στην αυλή και η πατημασιά ενός ζώου ήταν κομμάτια του ίδιου προβλήματος. Σήμερα διαθέτουμε επιστήμονες, εργαστήρια, τεχνολογία και μέσα που ο Αζίζ δεν θα μπορούσε καν να φανταστεί. Το κουνούπι, όμως, εξακολουθεί να χρειάζεται κάτι εξαιρετικά πρωτόγονο για να πολλαπλασιαστεί: λίγο νερό και λίγη αμέλεια. Γι’ αυτό η ιστορία της ελονοσίας στην Κύπρο δεν είναι απλώς μια ωραία ιστορία από τα παλιά. Είναι εγχειρίδιο διοίκησης. Δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν ένα πρόβλημα χαρτογραφείται, όταν υπάρχουν συγκεκριμένες αρμοδιότητες, όταν ο έλεγχος φτάνει μέχρι την τελευταία εστία και, κυρίως, όταν η πρόληψη προηγείται της ανακοίνωσης του επόμενου περιστατικού. Το 1950 μια πολύ φτωχότερη και τεχνολογικά ασθενέστερη Κύπρος κατάφερε να αντιμετωπίσει μια ασθένεια που για δεκαετίες ταλαιπωρούσε χιλιάδες ανθρώπους. Και το έκανε κοιτάζοντας όχι μόνο τον ασθενή, αλλά το νερό μέσα στην πατημασιά πριν γεννηθεί το κουνούπι. Εβδομήντα έξι χρόνια μετά, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι αν έχουμε τα μέσα. Αν ο Μεχμέτ Αζίζ μπορούσε να δει σε μια πατημασιά ζώου ζήτημα δημόσιας υγείας, εμείς τι ακριβώς περιμένουμε για να δούμε την αυλή μας ως μέρος της; Πηγές: Ιατρικές Υπηρεσίες και Υπηρεσίες Δημόσιας Υγείας Κύπρου/Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, 17.9.2026 /Mehmet Aziz, A Brief Account of the Anopheles (Malaria) Eradication in Karpas—Cyprus/Shelley & Aziz, British Medical Journal. *Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, Παλαιολόγιο: ο Κύπριος ιστοριοδίφης που μπορεί να δει μέσα σε μια μικρή λακκούβα με νερό όχι απλώς ένα κουνούπι, αλλά μια ολόκληρη ιστορία δημόσιας υγείας — από τους 556 τομείς του Μεχμέτ Αζίζ και την εξάλειψη της ελονοσίας μέχρι τον ιό του Δυτικού Νείλου του 2026.