«Ποιος εν ο τελευταίος;» …από την κούζα στο Α042 του NDLGO (ΕΟΑ) Λευκωσίας
Πριν από εβδομήντα και πλέον χρόνια, στη Λευκωσία, είκοσι και τριάντα άνθρωποι μπορούσαν να περιμένουν από τα χαράματα μπροστά σε μια δημόσια βρύση για να γεμίσουν τις κούζες και τους κουβάδες τους. Σήμερα, στην ίδια πόλη, πατάς μια οθόνη και το σύστημα σε βαφτίζει Α042. Η Κύπρος άλλαξε βρύσες, κράτη, τεχνολογίες και δημόσιες υπηρεσίες. Ένα πράγμα όμως επέζησε σχεδόν αλώβητο: η ιερή αγωνία του Κυπραίου να γνωρίζει «πόσοι έσιει ακόμα πριν που μένα». Πριν από το Α042 υπήρχε ένα άλλο κυπριακό σύστημα προτεραιότητας. Δεν είχε οθόνη αφής, θερμικό εκτυπωτή, γράμματα Α, C, D και Ε ούτε ηλεκτρονικό «ντιν». Είχε μια δημόσια βρύση, μια κούζα και είκοσι ή τριάντα ανθρώπους που περίμεναν από το πρωί να έρθει η σειρά τους. Στη Λευκωσία πριν από την ευρεία σύνδεση των σπιτιών με τρεχούμενο νερό, οι κάτοικοι πήγαιναν στις δημόσιες βρύσες και στα πηγάδια των γειτονιών για το καθημερινό νερό. Μαρτυρία του Γιαννάκη Φιούρη, ο οποίος έζησε εκείνα τα χρόνια, περιγράφει ουρές 20 έως 30 ανθρώπων κάθε πρωί στις βρύσες που είχαν εγκαταστήσει οι Βρετανοί. Και επειδή η τεχνολογία αλλάζει γρηγορότερα από την ανθρώπινη φύση, όταν κάποιος επιχειρούσε να χωθεί μπροστά, υπήρχαν ακόμη και σπρωξίματα. Δεν ήταν πάντως κάτι που εμφανίστηκε ξαφνικά στη δεκαετία του 1950. Όταν οι Βρετανοί έφτασαν στη Λευκωσία το 1878, η πόλη εξακολουθούσε να υδροδοτείται σε σημαντικό βαθμό από παλαιότερα οθωμανικά συστήματα και δημόσιες κρήνες. Το σύστημα Αράπ Αχμέτ αποτέλεσε βάση της υδροδότησης κατά την Αγγλοκρατία, ενώ ήδη από το 1879 οι ανοιχτοί οχετοί άρχισαν να αντικαθίστανται από σιδερένιους σωλήνες. Ακόμη και τη δεκαετία του 1930 μπορούσες να συναντήσεις νεροφόρους πάνω σε μουλάρια να πωλούν νερό μέσα σε πήλινες κανάτες. Άρα, πολύ πριν ο Κύπριος πάρει αριθμό προτεραιότητας από μηχάνημα, έπαιρνε την κούζα του και πήγαινε να διεκδικήσει τη θέση του μπροστά στο σημαντικότερο «γκισέ» της εποχής: τη βρύση. Και εκεί πιθανότατα γεννήθηκε ένα από τα ανθεκτικότερα άγραφα πρωτόκολλα της κυπριακής κοινωνίας. Έφτανες, κοίταζες γύρω σου και έπρεπε να μάθεις ποιος προηγείται. Αργότερα η ίδια διαδικασία μεταφέρθηκε στην τράπεζα, στο συνεργατικό, στο ταχυδρομείο, στο νοσοκομείο, στις Κοινωνικές Ασφαλίσεις και σε κάθε κυβερνητικό γραφείο όπου υπήρχαν περισσότεροι πολίτες από διαθέσιμα γκισέ. Η μαγική φράση ήταν μία: «Ποιος εν ο τελευταίος;» Κάποιος απαντούσε «εγώ» και εκείνη ακριβώς τη στιγμή ολοκληρωνόταν η εγγραφή σου στο σύστημα. Δεν υπήρχε server, database ή cloud. Υπήρχε όμως η κυρία Αντρούλλα. Ήξερε ότι πριν από εκείνη ήταν ο κύριος Αντρέας, ότι μετά ήταν εσύ και ότι ο κύριος που μόλις ξαναμπήκε είχε βγει «μόνο έναν λεπτόν έξω» και συνεπώς διατηρούσε πλήρη δικαιώματα επί της θέσης του. Εάν κάποιος επιχειρούσε να παραβιάσει το σύστημα, ενεργοποιούνταν αμέσως οι υπόλοιποι κόμβοι του δικτύου: «Όι, όι, η κυρία ήταν πριν». Blockchain πριν από το blockchain, και μάλιστα αποκεντρωμένο. Ύστερα ήρθε ο πόλεμος και η σειρά απέκτησε και χαρτιά. Στην αποικιακή Κύπρο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εφαρμόστηκαν δελτία, έλεγχοι τιμών και περιορισμοί στη διανομή αγαθών. Το 1943 η βρετανική κυβέρνηση ανέφερε επισήμως στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι το κόστος ζωής στην Κύπρο είχε αυξηθεί κατά 142% σε σχέση με το 1939 και ότι η κυβέρνηση είχε αναλάβει τον πλήρη έλεγχο των βασικών εισαγόμενων αγαθών, τα οποία διανέμονταν σε καθορισμένες τιμές και με δελτίο. Αρχειακή έρευνα για τη Λεμεσό του 1943 δείχνει αντίστοιχα ότι το rationing επεκτεινόταν ακόμη και στα υφάσματα, με καταγεγραμμένα προβλήματα διανομής, παράπονα εμπόρων, ραπτών και πολιτών και παράλληλη ανάπτυξη μαύρης αγοράς. Η αναμονή δεν ήταν πλέον μόνο «ποιος ήρθε πρώτος». Το κράτος άρχιζε να αποφασίζει ποιος δικαιούται τι, πόσο και πότε. Μετά τον πόλεμο ήρθε μια άλλη επανάσταση, λιγότερο θεαματική αλλά πολύ πιο ευχάριστη: το νερό άρχισε να μπαίνει στο σπίτι. Η νομοθετική βάση για το Συμβούλιο Υδατοπρομήθειας Λευκωσίας τέθηκε το 1951 και το Συμβούλιο άρχισε να λειτουργεί το 1953, ενώ σταδιακά όλο και περισσότερες κατοικίες αποκτούσαν τρεχούμενο νερό. Η κούζα άρχισε να χάνει τη δουλειά της και η δημόσια βρύση τη δική της ουρά. Η ουρά όμως δεν εξαφανίστηκε. Απλώς μετακόμισε. Πήγε στα κυβερνητικά γραφεία, στα ταμεία, στις τράπεζες και στα συνεργατικά. Και εκεί ο Κύπριος τελειοποίησε το αναλογικό σύστημα με μια δεύτερη ιστορική και αθάνατη λειτουργία: «Μιαν ερώτηση θέλω μόνο». Το «μιαν ερώτηση» υπήρξε ίσως η πρώτη κυβερνοεπίθεση εναντίον του συστήματος προτεραιότητας πριν υπάρξει κυβερνοχώρος. Διότι στην Κύπρο μπορεί να σημαίνει οτιδήποτε από «πού υπογράφω;» μέχρι πλήρη διευθέτηση κληρονομιάς, έκδοση πολεοδομικής άδειας και αναδρομή στις οικογενειακές διαφορές από το 1972. Κάπου στη διαδρομή εμφανίστηκε το χαρτάκι με τον αριθμό και συνέβη κάτι πολύ σημαντικότερο απ’ όσο του αναγνωρίζουμε. Η θέση στην ουρά αποσυνδέθηκε από το σώμα του ανθρώπου. Δεν χρειαζόταν πλέον να στέκεσαι πίσω από την κυρία Αντρούλλα (που είχε και σωφέρ για μην ψάχνει πάρκινγκ) για να αποδείξεις ότι είσαι μετά την κυρία Αντρούλλα. Μπορούσες να καθίσεις. Να πας λίγο πιο πέρα. Να πιεις νερό…ειρωνικώς, χωρίς να περιμένεις πια στην ουρά της βρύσης. Τη θέση σου την κρατούσε ένα μικρό χαρτί. Και φτάνουμε στις 18 Σεπτεμβρίου 2026, ώρα 10:37, στην Αθαλάσσας 84. Στον σημερινό Επαρχιακό Οργανισμό Αυτοδιοίκησης Λευκωσίας πατάω στην οθόνη «Ταμεία Εξόφλησης Λογαριασμών» και το μηχάνημα με μετονομάζει χωρίς πολλές διαδικασίες: Α042. Για μερικά λεπτά δεν έχω όνομα, ηλικία, επάγγελμα ή βιογραφικό. Είμαι ένας αριθμός και, για να είμαστε δίκαιοι, μου αρέσει. Διότι ο Α042 έχει ένα δικαίωμα που ο Κρίστοφερ της παλιάς ουράς δεν είχε ποτέ εξασφαλισμένο: κανείς δεν μπορεί να του φάει τη σειρά. Τέσσερα λεπτά αργότερα, στις 10:41, μια δεύτερη οθόνη αποκαλύπτει πόσο μακριά έχουμε φτάσει από την κούζα. Στα Ταμεία Εξόφλησης Λογαριασμών εμφανίζονται δέκα πελάτες και τέσσερις ενεργοί χώροι εργασίας. Άλλες κατηγορίες έχουν μηδενική αναμονή, ενώ στις «Άλλες Υπηρεσίες» περιμένουν άλλοι δέκα. Αυτό που κάποτε ήταν μια ομάδα γυναικών μπροστά στη βρύση και αργότερα ένας διάδρομος πολιτών που θυμούνταν μεταξύ τους τη σειρά τους, έχει μετατραπεί σε dashboard ανθρώπινης αναμονής. Το σύστημα γνωρίζει πόσοι περιμένουν, για ποια υπηρεσία περιμένουν και πόσα σημεία τους εξυπηρετούν. Υπάρχει μάλιστα κάτι βαθιά δημοκρατικό στο ταπεινό Α042. Ο Α041 προηγείται του Α042 για έναν και μόνο λόγο: 41 πριν από 42. Ο αριθμός δεν γνωρίζει αν έχεις μεγαλύτερο αυτοκίνητο (ή σοφέρ), μικρότερο λογαριασμό, περισσότερο χρήμα, λιγότερο χρόνο ή αν «ξέρεις κάποιον μέσα». Από την άποψη αυτή, το χαρτάκι προτεραιότητας είναι ένας μικρός καθημερινός θεσμός ισότητας. Όλοι γινόμαστε για λίγο γράμμα και αριθμός και περιμένουμε να έρθει η σειρά μας. Και όμως, ούτε το Α042 είναι το τέλος της ιστορίας. Όπως η βρύση εξαφάνισε τον νεροφόρο και το τρεχούμενο νερό εξαφάνισε την ουρά της κούζας, έτσι η πραγματική ψηφιοποίηση θα πρέπει κάποτε να εξαφανίσει μεγάλο μέρος της ουράς των δημόσιων υπηρεσιών. Η κορυφαία τεχνολογία διαχείρισης αναμονής δεν είναι μια μεγαλύτερη οθόνη ούτε ένα εξυπνότερο μηχάνημα που σου λέει ότι έχεις έξι ανθρώπους μπροστά σου. Είναι να μπορείς να ολοκληρώσεις τη δουλειά σου χωρίς να χρειαστεί να πας εκεί. Θα χαθεί όμως και κάτι. Στις παλιές δημόσιες βρύσες της Λευκωσίας δεν περίμεναν απλώς για νερό. Οι ίδιες μαρτυρίες θυμούνται τις γυναίκες να συζητούν και να ανταλλάσσουν τα νέα της γειτονιάς όσο γέμιζαν τους κουβάδες τους. Η ουρά ήταν ταυτόχρονα κοινωνικό δίκτυο, πολύ πριν υπάρξουν κοινωνικά δίκτυα. Σήμερα καθόμαστε δίπλα ο ένας στον άλλο κοιτάζοντας ο καθένας τη δική του οθόνη και περιμένουμε μια άλλη οθόνη να μας καλέσει. Κερδίσαμε τάξη και χρόνο. Χάσαμε λίγη από την κουβέντα. Έτσι, σε λιγότερο από έναν αιώνα, η Λευκωσία έκανε μια παράξενη διαδρομή: από την κούζα και τη δημόσια βρύση, στο «ποιος εν ο τελευταίος;», από εκεί στο χαρτάκι και σήμερα στο Α042 και στον αλγόριθμο. Άλλαξε ολόκληρη η τεχνολογία της αναμονής. Ο Κύπριος όμως παραμένει θαυμαστά σταθερός. Παίρνει το Α042, σηκώνει το κεφάλι, βλέπει στην οθόνη Α036 και μέσα σε κλάσμα του δευτερολέπτου εκτελεί στο μυαλό του το αρχαιότερο λογισμικό της κυπριακής δημόσιας ζωής: «Έσιει ακόμα έξι πριν που μένα».Και κάθεται. Εύγε Κωνσταντίνε! Πηγές στοιχείων: Δήμος Λευκωσίας, Παροχή Νερού & Αποχετεύσεις / Cyprus Mail, Peter Stevenson, 60 Years of Running Water, 25.8.2013 / UK Parliament, Hansard, Cyprus – Cost of Living, 3.3.1943 / Moyssi, N. & Stivarou, B., Fabric Rationing in Limassol during the Second World War, The Cyprus Review / Φωτογραφικά τεκμήρια συγγραφέα, ΕΟΑ Λευκωσίας, 18.9.2026.