HEXAGON KH-9: Κατέγραψε την Κύπρο στην μεγαλύτερη καταστροφή των δασών το 1974
Οι αποχαρακτηρισμένες κατασκοπευτικές φωτογραφίες ενός από τα πιο προηγμένα προγράμματα δορυφορικής παρατήρησης του Ψυχρού Πολέμου καταγράφουν τις μεγάλες πυρκαγιές του 1974 στο Δάσος Πάφου και προσφέρουν, 52 χρόνια αργότερα, ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο. Στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, πολύ πριν οι δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης γίνουν ένα καθημερινό εργαλείο χαρτογράφησης και παρακολούθησης της Γης, οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν θέσει σε τροχιά ένα από τα πλέον προηγμένα και απόρρητα συστήματα φωτογραφικής αναγνώρισης της εποχής. Το HEXAGON, γνωστό και με την κωδική ονομασία KH-9 (KeyHole-9), σχεδιάστηκε ως διάδοχος του προγράμματος CORONA και χρησιμοποιήθηκε για τη συστηματική φωτογράφιση μεγάλων εκτάσεων της επιφάνειας της Γης. Από το 1971 μέχρι το 1986 πραγματοποιήθηκαν συνολικά 20 αποστολές, με αρίθμηση 1201 έως 1220. Οι δορυφόροι HEXAGON διέθεταν δύο κύριες πανοραμικές φωτογραφικές μηχανές μεγάλης εστιακής απόστασης, οι οποίες μπορούσαν να καταγράφουν την ίδια περιοχή από διαφορετικές γωνίες, παρέχοντας στερεοσκοπική απεικόνιση του εδάφους. Η επίγεια διακριτική ικανότητα των κύριων καμερών έφθανε περίπου στα 0,8 μέτρα, επίδοση εντυπωσιακή για την τεχνολογία της δεκαετίας του 1970. Σε αντίθεση με τους σημερινούς δορυφόρους, οι φωτογραφίες δεν μεταδίδονταν ψηφιακά στη Γη. Καταγράφονταν σε φωτογραφικό φιλμ μήκους περίπου 97km και βάρος 227kg, το οποίο επέστρεφε μέσα σε ειδικές κάψουλες επανεισόδου. Μετά την είσοδό τους στην ατμόσφαιρα, οι κάψουλες κατέβαιναν με αλεξίπτωτο και ανακτώνταν στον αέρα από ειδικά στρατιωτικά αεροσκάφη της πολεμικής αεροπορίας των ΗΠΑ, προτού φτάσει στην επιφάνεια της γης. Μόνο μετά την ανάκτηση και εμφάνιση του φιλμ μπορούσαν οι εικόνες να εξεταστούν από τους αναλυτές. Το HEXAGON μπορούσε να μεταφέρει μέχρι τέσσερις κάψουλες για το κύριο φωτογραφικό σύστημα και, στις αποστολές που έφεραν τη χαρτογραφική κάμερα, μία επιπλέον κάψουλα για το συγκεκριμένο υλικό. Το σύστημα παρέμεινε απόρρητο για δεκαετίες. Οι εικόνες της χαρτογραφικής κάμερας αποχαρακτηρίστηκαν το 2002 και οι πανοραμικές λήψεις το 2011 με προεδρική απόφαση. Από το 2022, μεγάλο μέρος του υλικού διατίθεται και χρησιμοποιείται πλέον και για επιστημονικούς σκοπούς. Η αποστολή 1208 Μία από αυτές τις αποστολές παρουσιάζει ιστορικό ενδιαφέρον για την Κύπρο. Η HEXAGON 1208 εκτοξεύθηκε στις 10 Απριλίου 1974 με πύραυλο Titan IIID από την Αεροπορική Βάση Βάντενμπεργκ (Vandenberg Air Force Base) στην Καλιφόρνια. H κατασκοπευτική της δραστηριότητα κράτησε περίπου 105 ημέρες, δηλαδή μέχρι τις 24 Ιουλίου 1974. Η αποστολή αυτή κινήθηκε σε πολύ χαμηλή, σχεδόν πολική, ανάδρομη τροχιά, με κλίση περίπου 94,5 μοιρών. Τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία του αμερικανικού National Reconnaissance Office καταγράφουν την αποστολή ως επιτυχημένη και αναφέρουν ότι οι αντικειμενικοί της στόχοι εκπληρώθηκαν. Η χρονική συγκυρία της αποστολής 1208 είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Κύπρο. Ο δορυφόρος βρισκόταν σε επιχειρησιακή λειτουργία καθ’ όλη τη διάρκεια των γεγονότων του Ιουλίου 1974 και κατέγραψε το νησί τόσο στις 20 Ιουλίου, ημέρα έναρξης της τουρκικής εισβολής, όσο και στις 24 Ιουλίου. Οι συγκεκριμένες λήψεις έχουν προφανή ιστορική αξία λόγω των γεγονότων που βρίσκονταν σε εξέλιξη. Παράλληλα, όμως, καταγράφουν και μια άλλη πτυχή του καλοκαιριού του 1974, πολύ λιγότερο γνωστή, αυτή των τεράστιων δασικών πυρκαγιών που έπληξαν το νησί και ιδιαίτερα το Δάσος Πάφου. Το καταστροφικότερο έτος για τα Κυπριακά Δάση Η ανθρώπινη και εθνική τραγωδία του 1974 επισκίασε, εύλογα, τις περιβαλλοντικές συνέπειες εκείνης της περιόδου. Ωστόσο, η έκταση της καταστροφής των Κυπριακών Δασών ήταν πρωτοφανής. Η Περίληψη της Ετήσιας Έκθεσης του Τμήματος Δασών για το 1974 η οποία φέρει ημερομηνία 16 Ιουλίου 1975, αρχίζει με μια χαρακτηριστική φράση: «Τό 1974 ὑπῆρξε τό καταστρεπτικώτερον ἔτος εἰς τήν σύγχρονον ἱστορίαν τῶν Κυπριακῶν δασῶν». Σύμφωνα με την Έκθεση, οι πυρκαγιές του Ιουλίου και Αυγούστου του 1974 άφησαν πίσω τους περίπου 260 τετραγωνικά χιλιόμετρα καμένης δασικής έκτασης. Το μεγαλύτερο πλήγμα δέχθηκε το Δάσος Πάφου, όπου κάηκαν 83,5 τετραγωνικά μίλια, δηλαδή περίπου 216 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Με άλλα λόγια, περισσότερο από το 80% της συνολικής καμένης έκτασης εντοπιζόταν στο Δάσος Πάφου, αποτυπώνοντας το τεράστιο μέγεθος της καταστροφής που υπέστη ένα από τα σημαντικότερα δασικά οικοσυστήματα της Κύπρου. Το Τμήμα Δασών σημείωνε επίσης ότι δεν ήταν δυνατό να υπολογιστεί ο όγκος της καμένης ξυλείας στις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο των τουρκικών στρατευμάτων, ενώ ούτε η ακριβής έκταση των καμένων δασών στις περιοχές αυτές. Οι οικονομικές απώλειες ήταν επίσης πολύ μεγάλες. Η Έκθεση υπολόγιζε περίπου 8,7 εκατομμύρια κυβικά πόδια καμένης ξυλείας μόνο στο Δάσος Πάφου. Η αξία της ξυλείας εκτιμήθηκε σε περίπου τρία εκατομμύρια μιλς της εποχής, χωρίς σε αυτό το ποσό να αποτιμώνται οι ευρύτερες επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον. Δασοπυρόσβεση σε συνθήκες πολέμου Οι πυρκαγιές δεν αντιμετωπίζονταν υπό κανονικές συνθήκες. Η χώρα βρισκόταν σε εμπόλεμη κατάσταση, προσωπικό και μέσα είχαν διατεθεί για άλλες ανάγκες, ενώ οι εστίες ήταν πολλές και ταυτόχρονες. Στην Ετήσια Έκθεση, το Τμήμα Δασών απέδιδε τις πυρκαγιές εκείνης της περιόδου σε «κακόβουλον εμπρησμόν» από την τουρκική αεροπορία κατά τη διάρκεια της εισβολής. Οι συνθήκες που περιγράφονται στην ίδια Έκθεση δείχνουν και τις δυσκολίες της κατάσβεσης. Πυρκαγιές εκδηλώνονταν ταυτόχρονα σε περισσότερα από ένα σημεία, την ώρα που οι Ένοπλες Δυνάμεις και άλλες υπηρεσίες, οι οποίες υπό κανονικές συνθήκες θα συνέδραμαν στην κατάσβεση, ήταν στραμμένες στις πολεμικές επιχειρήσεις. Οι δυσκολίες ήταν ακόμη μεγαλύτερες για τους ίδιους τους δασικούς. Οχήματα και άλλα μέσα του Τμήματος Δασών είχαν επιταχθεί για τις ανάγκες του πολέμου, ενώ μέρος του προσωπικού υπηρετούσε στις τάξεις της Εθνικής Φρουράς. Όσοι παρέμεναν στις θέσεις τους καλούνταν, με περιορισμένο προσωπικό και μέσα, να προστατεύσουν τα δάση την ίδια στιγμή που γύρω τους εξελισσόταν η εισβολή. Παρά τις συνθήκες αυτές, δασικοί υπάλληλοι και εργάτες από τα γύρω χωριά εργάστηκαν περίπου δεκαπέντε ημέρες για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Οι απώλειες ήταν τέτοιες ώστε, σύμφωνα με την επίσημη αποτίμηση, κάηκε περίπου το ένα τρίτο του πλέον παραγωγικού δάσους της Δασικής Περιφέρειας Πάφου. Μετά τις πυρκαγιές άρχισε μια μεγάλης κλίμακας επιχείρηση υλοτομίας και απομάκρυνσης της καμένης ξυλείας. Οι εργασίες αυτές είχαν και κοινωνική διάσταση. Σε μια Κύπρο βαθιά πληγωμένη από την εισβολή, με χιλιάδες πρόσφυγες να έχουν χάσει τα σπίτια, τις περιουσίες και την εργασία τους, οι εκτεταμένες δασικές εργασίες αποτέλεσαν ταυτόχρονα πηγή απασχόλησης και εισοδήματος. Όπως καταγράφεται χαρακτηριστικά στην Έκθεση, το Τμήμα εργοδοτούσε περίπου 1.000 εργάτες ημερησίως, ανάμεσά τους μεγάλο αριθμό προσφύγων, ενώ κινητοποιήθηκαν φορτηγά, λεωφορεία και βαρέα μηχανήματα δημιουργώντας εργασία και σε πολλούς άλλους επαγγελματίες. 24 Ιουλίου 1974: Έξι κύρια μέτωπα πυρκαγιών Οι λήψεις της αποστολής HEXAGON 1208 της 24ης Ιουλίου 1974 προσφέρουν σήμερα τη δυνατότητα να δούμε μέρος της καταστροφής στο Δάσος Πάφου την ώρα που αυτή βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη. Η σημασία τους δεν περιορίζεται μόνο στην ιστορική συγκυρία κατά την οποία αποκτήθηκαν. Για πρώτη φορά, οι συγκεκριμένες αποχαρακτηρισμένες δορυφορικές φωτογραφίες εξετάζονται και αναλύονται σε σχέση με τις μεγάλες δασικές πυρκαγιές του 1974 στην Κύπρο. Πρόκειται για φωτογραφικό υλικό που παρέμεινε απόρρητο για δεκαετίες και το οποίο, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, αποκτά μια εντελώς διαφορετική αξία, αποτελώντας ένα τεκμήριο για τη μελέτη της περιβαλλοντικής ιστορίας της Κύπρου και της μεγαλύτερης καταστροφής που γνώρισαν τα Κυπριακά Δάση στη σύγχρονη ιστορία τους. Οι αποχαρακτηρισμένες φωτογραφίες γεωαναφέρθηκαν και αντιπαραβλήθηκαν σε περιβάλλον Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών (GIS). Στους χάρτες που προέκυψαν διακρίνονται τουλάχιστον έξι κύρια ενεργά μέτωπα πυρκαγιών στο Δάσος Πάφου. Ιδιαίτερα έντονη δραστηριότητα παρατηρείται στην ευρύτερη περιοχή Κάμπου–Τσακίστρας - Καλοπαναγιώτη. Η φύση ως αθέατο θύμα της ανθρώπινης σύγκρουσης Η περίπτωση της Κύπρου το 1974 καταδεικνύει ότι οι συνέπειες μιας ένοπλης σύγκρουσης δεν περιορίζονται στις ανθρώπινες απώλειες, στον εκτοπισμό και στην καταστροφή των υποδομών. Επεκτείνονται στα δάση, στα εδάφη, στους υδάτινους πόρους και στη βιοποικιλότητα, διαταράσσοντας οικολογικές διεργασίες των οποίων η αποκατάσταση μπορεί να απαιτήσει δεκαετίες. Οι καπνοί που καταγράφηκαν από το διάστημα στις 24 Ιουλίου 1974 αποτελούν σήμερα μια σιωπηλή αλλά συγκλονιστική μαρτυρία της καταστροφής που εξελισσόταν εκείνες τις δραματικές ώρες. Οι εικόνες αυτές έρχονται στο φως για να κρατήσουν ζωντανή τη μνήμη μιας πληγής που σημάδεψε όχι μόνο τους ανθρώπους, αλλά και τον ίδιο τον τόπο. Μια εικόνα μνήμης από τα κυπριακά δάση που παραδόθηκαν στις φλόγες του πολέμου και μια πολύτιμη παρακαταθήκη για τις γενιές που ακολουθούν.