Η ποδιά, η πασαρέλα και το σχολείο που χάσαμε
<p>Η σχολική ποδιά δεν ήταν απλώς ένα κομμάτι ύφασμα. Ήταν ορατό σύμβολο μιας εποχής όπου το σχολείο ήθελε να επιβάλει κοινό κώδικα, τάξη και μια κάποια ισότητα. Στην Ελλάδα καταργήθηκε το 1982. Στην Κύπρο, η στολή άλλαξε μορφή, αλλά δεν έφυγε ποτέ πραγματικά.</p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη</p> <p>Η Αφροδίτη Λατινοπούλου ζήτησε την επαναφορά της σχολικής ποδιάς και, όπως ήταν αναμενόμενο, άναψε αμέσως η γνωστή ελληνική μηχανή της υστερίας. Άλλοι είδαν επιστροφή στο παρελθόν. Άλλοι αυταρχισμό. Άλλοι νοσταλγία. Άλλοι απλώς μια ακόμη αφορμή για καβγά στα κοινωνικά δίκτυα. Μόνο που πίσω από την ποδιά κρύβεται ένα ερώτημα πολύ πιο σοβαρό από το ίδιο το ύφασμα: τι ακριβώς θέλουμε να είναι το σχολείο;</p> <p>Ιστορικά, δεν υπάρχει μία καθαρή ημερομηνία που η ποδιά «μπήκε» στα ελληνικά σχολεία. Δεν ήταν ένα μέτρο που εμφανίστηκε ξαφνικά από τη μια μέρα στην άλλη. Καθιερώθηκε σταδιακά, κυρίως μέσα στον 20ό αιώνα, ως πρακτική σχολικής τάξης, ευπρέπειας και ομοιομορφίας, ιδιαίτερα στα σχολεία θηλέων. Από τον Μεσοπόλεμο και μετά, στις δεκαετίες του 1930, του 1940, του 1950, του 1960 και του 1970, η σχολική ποδιά έγινε η γνώριμη εικόνα της μαθήτριας. Μαύρη ή μπλε, συχνά με άσπρο γιακά, καθαρή, απλή, χωρίς φωνές και επιδείξεις.</p> <p><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/318/IMG_3244_1789191049.jpeg" alt="" width="510" height="782"></p> <p>Το καθαρό ιστορικό ορόσημο δεν είναι τόσο η αρχή της όσο το τέλος της. Στην Ελλάδα η υποχρεωτική σχολική ποδιά καταργήθηκε το 1982, μέσα στο γενικότερο κλίμα των κοινωνικών και εκπαιδευτικών αλλαγών της εποχής. Για πολλούς ήταν πράξη απελευθέρωσης. Για άλλους, το τέλος μιας σχολικής τάξης που μπορεί να είχε αυστηρότητα, αλλά είχε και έναν κοινό κώδικα. Όπως συμβαίνει συχνά στην ιστορία, και οι δύο πλευρές είχαν ένα κομμάτι δίκαιο.</p> <p>Διότι το σχολείο δεν είναι ούτε πασαρέλα ούτε μπουζούκια. Είναι όμως κάτι πολύ πιο σοβαρό: ο πρώτος δημόσιος χώρος όπου ένα παιδί μαθαίνει ότι η ελευθερία του συνυπάρχει με κανόνες, όρια και σεβασμό προς τον χώρο και προς τους άλλους. Δεν χρειάζεται να γίνει στρατώνας. Δεν χρειάζεται να πνίξει την προσωπικότητα. Αλλά δεν μπορεί και να παραδοθεί ολοκληρωτικά στην αγορά, στη μόδα, στο brand, στο παπούτσι, στο κινητό και στο καθημερινό άγχος της σύγκρισης.</p> <p><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/318/IMG_3236_1789191049.jpeg" alt="" width="1017" height="703"></p> <p>Η ποδιά, στην καλή της εκδοχή, είχε μια λειτουργία που σήμερα δυσκολευόμαστε να παραδεχθούμε: έκρυβε κάπως τις ανισότητες. Δεν τις εξαφάνιζε. Το παιδί που είχε πλούσιο σπίτι συνέχιζε να έχει πλούσιο σπίτι. Το παιδί που δεν είχε, συνέχιζε να μην έχει. Αλλά μέσα στην τάξη τουλάχιστον μειωνόταν το θέατρο της σύγκρισης. Δεν φώναζε η μάρκα. Δεν φώναζε το παντελόνι. Δεν φώναζε η μπλούζα. Και σε μια εποχή όπου τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε Instagram, TikTok, φίλτρα, αυτοπροβολή και ασταμάτητη κοινωνική σύγκριση, ίσως η ιδέα της στολής να μην είναι τόσο παλιά όσο νομίζουμε. Ίσως να είναι πιο σύγχρονη από τον ίδιο τον ψευτοπροοδευτισμό μας.</p> <p>Στην Κύπρο το ζήτημα έχει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Διότι εδώ η σχολική στολή δεν έφυγε ποτέ πραγματικά. Λόγω και της βρετανικής αποικιακής επιρροής, ο κοινός σχολικός κώδικας ένδυσης παρέμεινε πιο έντονος απ’ ό,τι στην Ελλάδα. Άσπρο πουκάμισο, σκούρο παντελόνι ή φούστα, γραβάτα σε επίσημες περιστάσεις, συγκεκριμένη εμφάνιση, συγκεκριμένη εικόνα. Η ποδιά άλλαξε μορφή, αλλά η ιδέα έμεινε: ότι το σχολείο δεν είναι τυχαίος χώρος. Είναι χώρος με κανόνα.</p> <p>Και αυτό το βλέπεις στις παλιές κυπριακές σχολικές φωτογραφίες. Στα παιδιά που στέκονται σε σειρές, μπροστά από τον δάσκαλο, με στολές, γιακάδες, κορδέλες, γραβάτες, μαλλιά χτενισμένα, βλέμματα σοβαρά. Δεν ήταν όλα καλύτερα τότε. Ας μην κοροϊδευόμαστε. Υπήρχε αυστηρότητα, υπήρχε φόβος, υπήρχε και άδικη πειθαρχία. Αλλά υπήρχε και μια συλλογική αίσθηση ότι το σχολείο είναι κάτι παραπάνω από ένα κτίριο όπου παρκάρουμε τα παιδιά μέχρι να σχολάσουν.</p> <p>Σήμερα ζούμε το αντίθετο παράδοξο. Μιλάμε συνέχεια για ισότητα, αλλά αφήνουμε τα παιδιά να μπαίνουν από πολύ νωρίς σε μια αρένα σύγκρισης. Μιλάμε για ελευθερία έκφρασης, αλλά συχνά εννοούμε ελευθερία κατανάλωσης. Μιλάμε για προσωπικότητα, αλλά πολλές φορές αφήνουμε την προσωπικότητα να εκφράζεται μέσα από την τιμή της μπλούζας, το λογότυπο του παπουτσιού και την εικόνα που θα ανεβεί μετά στα κοινωνικά δίκτυα.</p> <p>Άρα η συζήτηση δεν είναι αν θα επιστρέψει ακριβώς η παλιά ποδιά, σαν φωτογραφία από άλλο αιώνα. Η συζήτηση είναι αν μπορούμε να ξαναδώσουμε στο σχολείο έναν κοινό κώδικα. Μια απλή, καθαρή, αξιοπρεπή εμφάνιση. Χωρίς υπερβολές, χωρίς γελοιότητες, χωρίς να μετατρέπουμε τα παιδιά σε μικρούς ενήλικες που ανταγωνίζονται πριν καν μάθουν να σκέφτονται.</p> <p>Η ποδιά από μόνη της δεν σώζει την Παιδεία. Δεν φτιάχνει τα αναλυτικά προγράμματα. Δεν διορθώνει τους κακούς δασκάλους. Δεν λύνει την παραπαιδεία. Δεν θεραπεύει την απουσία πειθαρχίας στο σπίτι. Αλλά συμβολίζει κάτι που χάσαμε: ότι το σχολείο δεν είναι προέκταση του δρόμου, της καφετέριας ή της οθόνης. Είναι χώρος διαμόρφωσης.</p> <p>Και καμιά φορά τα σύμβολα έχουν σημασία. Όχι επειδή είναι μαγικά. Αλλά επειδή θυμίζουν σε όλους, παιδιά, γονείς και κράτος, ότι η Παιδεία δεν αρχίζει μόνο από το βιβλίο. Αρχίζει και από την πόρτα που περνάς κάθε πρωί, από τον τρόπο που στέκεσαι, από τον σεβασμό που δείχνεις στον χώρο όπου υποτίθεται ότι μαθαίνεις να γίνεσαι άνθρωπος.</p> <p>Πηγή φωτογραφιών: Βιβλιοθήκη Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, Κοινότητα Πληθοπορισμού – «Σχολεία και Σχολικές Δραστηριότητες».</p> <p>Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν με τον μοναδικό του τρόπο.</p>