1985: Σένγκεν χωρίς σύνορα, 2026: το τουρκικό paradox της Κύπρου
<p><strong>Το Σένγκεν γεννήθηκε για να ανοίξει τα σύνορα της Ευρώπης. Σαράντα ένα χρόνια μετά, η Κύπρος παραμένει στην ουρά, αντιμέτωπη με τη σχιζοφρένεια μιας Τουρκίας που δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά προσπαθεί από την πίσω πόρτα να περάσει τους εποίκους ως νέο φρούτο «Κύπριους Τούρκους».</strong></p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη</p> <p>Η Συμφωνία Σένγκεν υπογράφηκε στις 14 Ιουνίου 1985, κοντά στο μικρό χωριό Schengen του Λουξεμβούργου, πάνω σε πλοίο στον ποταμό Μοζέλα. Εκεί όπου σχεδόν συναντώνται η Γαλλία, η Γερμανία και το Λουξεμβούργο, πέντε χώρες αποφάσισαν να καταργήσουν σταδιακά τους ελέγχους στα μεταξύ τους σύνορα. Να μην σταματά ο άνθρωπος κάθε λίγα χιλιόμετρα για να αποδείξει ποιος είναι.</p> <p>Η ιδέα ήταν απλή και μεγάλη μαζί. Αν η Ευρώπη ήθελε πραγματικά να γίνει κοινός χώρος, δεν μπορούσε να μένει μόνο στις αγορές, στα προϊόντα και στα χαρτιά των Βρυξελλών. Έπρεπε να περάσει και στον άνθρωπο. Το Σένγκεν ήταν η υπόσχεση μιας Ευρώπης που θα εμπιστευόταν τα μέλη της αρκετά ώστε να ανοίξει τα εσωτερικά της σύνορα.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/174cc070-1d69-45bf-9b86-289fc06e1fc8_1789034700.jpg" alt="" width="1025" height="791"></p> <p>Και μετά υπάρχει η Κύπρος. Πάντα υπάρχει η Κύπρος. Η χώρα που μπήκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004, πήρε το ευρώ, φόρεσε το ευρωπαϊκό κοστούμι, υπέγραψε υποχρεώσεις, οδηγίες, κανονισμούς και αποφάσεις, αλλά ακόμη δεν μπήκε πλήρως στο Σένγκεν. Όχι γιατί ο Κύπριος είναι λιγότερο Ευρωπαίος. Αλλά γιατί κουβαλούμε στους ώμους μας μια εκκρεμότητα που δεν τη δημιουργήσαμε μόνοι μας και που, παρ’ όλα αυτά, μας χρεώνεται καθημερινά.</p> <p>Η Κύπρος δεν είναι εκτός Σένγκεν επειδή βαριέται να μπει. Είναι εκτός γιατί πάνω στο νησί υπάρχει ακόμη μια πληγή που την ονομάσαμε Πράσινη Γραμμή για να ακούγεται πιο ήπια. Μα γραμμή είναι. Χωρίζει πόλη, σπίτια, χωράφια, μνήμες, νεκροταφεία, εκκλησίες, ανθρώπους. Και τώρα χωρίζει και την πλήρη ευρωπαϊκή μας κανονικότητα. Διότι το Σένγκεν δεν είναι απλώς ταξιδιωτική ευκολία. Είναι εμπιστοσύνη.</p> <p>Και κάπου εδώ εμφανίζεται το τουρκικό paradox. Η Τουρκία δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία, αλλά θέλει να επηρεάζει κάθε ευρωπαϊκή συζήτηση που αφορά την Κυπριακή Δημοκρατία. Δεν αναγνωρίζει το κράτος, αλλά θέλει να μετρήσουν τα τετελεσμένα που δημιούργησε πάνω στο έδαφος αυτού του κράτους. Δεν αναγνωρίζει την κυριαρχία μας, αλλά απαιτεί να ληφθούν υπόψη οι συνέπειες της παραβίασής της. Είναι σαν να αρνείσαι ότι υπάρχει σπίτι και ταυτόχρονα να ζητάς να αναγνωριστούν ως νόμιμοι οι ένοικοι που έβαλες μέσα διά της βίας.</p> <p>Αυτό είναι το παράδοξο που η Ευρώπη κάνει πως δεν βλέπει. Η Τουρκία θέλει να είναι απούσα από την αναγνώριση και παρούσα στις απαιτήσεις. Θέλει να μη συνομιλεί με την Κυπριακή Δημοκρατία ως κράτος, αλλά να φορτώνει πάνω της το βάρος της κατοχής. Θέλει να αρνείται το νομικό υποκείμενο και ταυτόχρονα να χρησιμοποιεί το έδαφός του, τον πληθυσμό του, τα σύνορά του και το πρόβλημά του ως διαπραγματευτικό χαρτί.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/3a08f5b3-54a0-4390-8f2d-a9087f209211_1789034714.jpg" alt="" width="1179" height="1114"></p> <p>Υπάρχει όμως και ένα παλαιότερο ιστορικό υπόστρωμα. Οι σημερινοί Τουρκοκύπριοι δεν ήταν πάντοτε, με τη σύγχρονη πολιτική έννοια, «Τούρκοι» απέναντι σε «Έλληνες». Για αιώνες, στην οθωμανική Κύπρο, η διάκριση ήταν κυρίως θρησκευτική: χριστιανοί Κύπριοι και μουσουλμάνοι Κύπριοι. Άνθρωποι του ίδιου νησιού, με διαφορετική πίστη, αλλά με κοινή καθημερινότητα, κοινές φτώχειες, κοινές λέξεις και κοινές σιωπές.</p> <p>Μετά ήρθαν οι αυτοκρατορίες, οι απογραφές, οι εθνικισμοί και τα χαρτιά. Η βρετανική διοίκηση εγκαταστάθηκε στην Κύπρο το 1878. Το 1881 έκανε την πρώτη της απογραφή και άρχισε η μεγάλη διοικητική τακτοποίηση των Κυπρίων σε κουτάκια: από τη μια οι «Greek Cypriots», από την άλλη οι «Turkish Cypriots». Μόνο που πίσω από αυτή την καθαρή γραμμή υπήρχε μια πολύ πιο μπερδεμένη Κύπρος.</p> <p>Υπήρχαν μουσουλμάνοι Κύπριοι που δεν ήταν όλοι προϊόν μιας απλής και καθαρής εθνικής συνέχειας από την Ανατολία. Υπήρχαν εξισλαμισμοί, τοπικές συγγένειες, χωριά με διπλές μνήμες. Υπήρχαν και οι Λινοβάμβακοι, οι περίφημοι κρυπτοχριστιανοί της Κύπρου, άνθρωποι κυρίως καθολικής και ορθόδοξης καταγωγής που επί Οθωμανών εμφανίζονταν ως μουσουλμάνοι για να επιβιώσουν, να αποφύγουν φόρους, πιέσεις ή διωγμούς, κρατώντας μέσα τους άλλο νήμα και έξω άλλο ύφασμα.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/dd1b3881-5c09-4491-a7e7-7bb0f4e2952c_1789034675.jpg" alt="" width="1179" height="893"></p> <p>Δεν είναι τυχαίο το όνομα: λινό και βαμβάκι. Δύο υλικά στο ίδιο πανί. Έτσι ήταν και η Κύπρος. Μικτή, σύνθετη, αντιφατική, ποτέ τόσο καθαρή όσο ήθελαν οι ξένοι να τη βλέπουν στους χάρτες τους. Οι αποικιοκράτες την ταξινόμησαν. Οι εθνικισμοί τη σκλήρυναν. Η εισβολή την ακρωτηρίασε.</p> <p>Και έρχεται σήμερα η Τουρκία να κάνει το ακριβώς ανάποδο. Να πάρει μια νόμιμη, ιστορική κοινότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας, τους Τουρκοκύπριους συμπολίτες μας, και να τη χρησιμοποιήσει ως κάλυμμα για Τούρκους υπηκόους, εποίκους και δημογραφικά τετελεσμένα. Δηλαδή πρώτα οι αποικιοκράτες μάς χώρισαν διοικητικά σε κουτάκια. Μετά οι εθνικισμοί έκαναν τα κουτάκια χαρακώματα. Και τώρα η Άγκυρα προσπαθεί να βάλει μέσα στο ίδιο κουτί ανθρώπους που δεν είναι το ίδιο πράγμα, βαφτίζοντας «Κύπριους Τούρκους» όσους τη βολεύει.</p> <p>Αυτό είναι το νέο φρούτο που επιχειρείται να μπει από την πίσω πόρτα: να μη μιλούμε πλέον καθαρά για Τουρκοκύπριους, που είναι νόμιμοι πολίτες της Κυπριακής Δημοκρατίας, και για εποίκους, που αποτελούν συνέπεια της εισβολής, της κατοχής και του άκρατου εποικισμού, αλλά για ένα θολό κατασκεύασμα «Κυπρίων Τούρκων» μέσα στο οποίο όλα μπερδεύονται σκόπιμα. Αν χαθεί αυτή η διάκριση, τότε η κατοχή αποκτά δεύτερη νομιμοποίηση: όχι μόνο στρατιωτική, αλλά και δημογραφική.</p> <p>Το 2026 ακούμε πάλι ότι η Κύπρος είναι τεχνικά έτοιμη για το Σένγκεν. Ότι τα συστήματα προχώρησαν. Ότι οι αξιολογήσεις έγιναν. Ότι μένει η πολιτική απόφαση. Ωραία λέξη αυτή: πολιτική απόφαση. Στην Κύπρο την ξέρουμε καλά. Είναι η στιγμή όπου όλοι συμφωνούν ότι έχεις δίκαιο, αλλά κανείς δεν βιάζεται να σε δικαιώσει. Είναι η στιγμή όπου σου λένε πως έχεις εκπληρώσει τις προϋποθέσεις, αλλά πρέπει ακόμη να περιμένεις. Είναι η ευρωπαϊκή εκδοχή του «ναι μεν, αλλά».<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/9fa025cd-b060-4554-a36c-e793cfddd176_1789034732.jpg" alt="" width="1179" height="747"></p> <p>Γιατί αυτό είναι το Σένγκεν για την Κύπρο: άλλη μια περίπτωση όπου το νησί πληρώνει τα λάθη και τα εγκλήματα μιας Ιστορίας που δεν γράφτηκε μόνο από Κύπριους, αλλά φορτώθηκε κυρίως σε Κύπριους. Πληρώσαμε την αποικιοκρατία, πληρώσαμε τον διχασμό, πληρώσαμε την εισβολή, πληρώσαμε τις ξένες εγγυήσεις, πληρώσαμε τα πειράματα των μεγάλων. Και τώρα πληρώνουμε ακόμη και στην πύλη αναχώρησης.</p> <p>Ναι, αν μπούμε στο Σένγκεν, θα αλλάξει η καθημερινότητα. Θα φύγουν αρκετοί έλεγχοι για ταξίδια προς χώρες της ζώνης. Θα γίνει πιο ομαλή η μετακίνηση. Θα αποκτήσουμε άλλη θέση στον ευρωπαϊκό χάρτη ασφαλείας. Θα σταματήσει η Κύπρος να μοιάζει με παράρτημα της Ευρώπης στο οποίο εφαρμόζονται όλα τα βάρη αλλά όχι όλες οι ευκολίες. Όμως ας μη βαφτίσουμε τη γραφειοκρατική ένταξη εθνική λύτρωση. Το Σένγκεν μπορεί να αφαιρέσει μια ουρά από το αεροδρόμιο. Δεν μπορεί να αφαιρέσει την ουρά της Ιστορίας που σέρνουμε πίσω μας.</p> <p>Η ειρωνεία είναι πικρή. Το Σένγκεν δημιουργήθηκε για να ενώσει μια Ευρώπη που κάποτε σφαζόταν στα σύνορα. Η Κύπρος ζητά να μπει πλήρως σε αυτό το σύστημα, ενώ παραμένει η ίδια μοιρασμένη από ένα σύνορο που κανείς δεν θέλει να αποκαλεί σύνορο. Οι Ευρωπαίοι έμαθαν να ξεπερνούν τα δικά τους χαρακώματα. Σε εμάς ζητούν ακόμη να αποδείξουμε ότι μπορούμε να διαχειριστούμε το χαράκωμα που μας άφησαν.</p> <p>Από τον Μοζέλα λοιπόν στην Πράσινη Γραμμή. Από το πλοίο του 1985 στο γκισέ της Λάρνακας. Από την υπόσχεση μιας Ευρώπης χωρίς σύνορα στην πραγματικότητα ενός νησιού που έμαθε να ζει με σύνορα μέσα του. Και κάθε φορά που στεκόμαστε στην ουρά, δεν περιμένουμε μόνο έναν έλεγχο διαβατηρίου. Περιμένουμε, ξανά, να αναγνωριστεί ότι δεν μπορείς να φορτώνεις επ’ άπειρον έναν λαό με τα λάθη των άλλων και μετά να του ζητάς να στέκεται ήσυχος, ευγενικός και υπομονετικός.</p> <p>Και κάπου εδώ ταιριάζει, απολύτως στο θέμα, η πιο γνωστή φράση του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, του Θεσσαλονικιού που ίδρυσε τη σύγχρονη Τουρκία: «Yurtta sulh, cihanda sulh» — «Ειρήνη στην πατρίδα, ειρήνη στον κόσμο». Μόνο που η ειρήνη δεν χτίζεται με στρατό κατοχής, άρνηση αναγνώρισης και πολιτικό παράδοξο. Διότι το Κυπριακό δεν είναι δικοινοτική παρεξήγηση ούτε τεχνική εκκρεμότητα. Είναι πρόβλημα εισβολής, κατοχής και άκρατου εποικισμού. Αν η Τουρκία θέλει να επικαλείται τον Κεμάλ, ας αρχίσει από το πρώτο μισό της φράσης του. Χωρίς ειρήνη στην Κύπρο, δεν υπάρχει ούτε ειρήνη στην περιοχή ούτε αξιοπιστία στον κόσμο.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/c012917b-549e-468e-b5d0-dc6e82b8dac1_1789034662.jpg" alt="" width="1179" height="762"></p> <p>Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν με τον μοναδικό του τρόπο.</p>