1990: Όταν η Κύπρος χτύπησε την πόρτα της Ευρώπης και άρχισαν οι εκβιασμοί
<p><strong>Λίγες εβδομάδες μετά την αίτηση ένταξης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην ΕΟΚ, η Άγκυρα, το Λονδίνο και η διεθνής συγκυρία του Ιράκ-Κουβέιτ έβαλαν στο τραπέζι Βαρώσι, «συνεταιρισμούς» και απειλές. Στις 8 Σεπτεμβρίου 1990, ο «Φιλελεύθερος» το έγραψε όπως ήταν: «Πρωτοφανείς εκβιασμοί».</strong></p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*</p> <p>Σήμερα ακούμε «Ευρώπη» και σκεφτόμαστε διαβατήρια, επιδοτήσεις, Βρυξέλλες, ευρώ, κανονισμούς και κάτι ατελείωτες φόρμες που κανείς δεν διάβασε μέχρι τέλους. Όμως το 1990, όταν η Κυπριακή Δημοκρατία κατέθεσε την αίτηση ένταξης στην τότε ΕΟΚ, η Ευρώπη δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Ήταν πεδίο μάχης. Και, όπως φαίνεται από τα πρωτοσέλιδα της εποχής, κάποιοι δεν ήθελαν απλώς να συζητήσουν την αίτηση της Κύπρου. Ήθελαν να την παγιδεύσουν.</p> <p>Στις 8 Σεπτεμβρίου 1990, ο «Φιλελεύθερος» κυκλοφορεί με έναν τίτλο που σήμερα ακούγεται σχεδόν ωμός, αλλά τότε περιέγραφε με ακρίβεια την ατμόσφαιρα: «Πρωτοφανείς εκβιασμοί για την αίτηση στην ΕΟΚ». Κάτω από τον τίτλο, η ουσία: έμμεσοι υπαινιγμοί για το Βαρώσι, τουρκικές κινήσεις στην Ευρώπη, αγγλικές παρεμβάσεις και φόβοι ότι η αίτηση της Κυπριακής Δημοκρατίας θα μπορούσε να μπλοκαριστεί, να καθυστερήσει ή να συνδεθεί με πολιτικές «διευθετήσεις».<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/b5e93bcb-3e50-40c7-98df-fe418860f410_1788952884.jpg" alt="" width="852" height="1255"></p> <p>Δηλαδή, η γνωστή κυπριακή ιστορία: πας να ανοίξεις μια πόρτα και κάποιος σου φέρνει ολόκληρο το κτίριο στο κεφάλι.</p> <p>Η Κύπρος είχε καταθέσει την αίτηση ένταξης στην ΕΟΚ στις 4 Ιουλίου 1990. Δεν ήταν μια απλή γραφειοκρατική κίνηση. Ήταν στρατηγική επιλογή. Η Κυπριακή Δημοκρατία, δεκαέξι χρόνια μετά την εισβολή, προσπαθούσε να μεταφέρει το Κυπριακό από το στενό πλαίσιο των συνομιλιών και των αδιεξόδων σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον. Να πει, με άλλα λόγια, ότι η Κύπρος δεν είναι μια «εκκρεμότητα» στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά ευρωπαϊκό κράτος με θεσμούς, διεθνή αναγνώριση και δικαίωμα να ανήκει εκεί όπου ανήκουν οι δημοκρατίες της ηπείρου.</p> <p>Αυτό ακριβώς ήταν που ενόχλησε.</p> <p>Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η Άγκυρα διαβίβαζε σε ευρωπαϊκά κράτη ότι πιθανή προώθηση της κυπριακής αίτησης θα προκαλούσε «σοβαρές περιπλοκές». Οι Βρετανοί, από την άλλη, φαίνεται πως εργάζονταν για μια συμβιβαστική διαδικασία, με αναφορές σε επικείμενη απόφαση των Υπουργών στις 17 Σεπτεμβρίου και με θέμα «και Τουρκοκυπριακής συμμετοχής». Εκεί βρισκόταν και το επικίνδυνο σημείο: να μη μετατραπεί η ευρωπαϊκή αίτηση της Κυπριακής Δημοκρατίας σε όχημα αναγνώρισης ή ανοχής του ψευδοκράτους.</p> <p>Διότι η λέξη «συμμετοχή» στην Κύπρο δεν είναι ποτέ αθώα. Μπορεί να σημαίνει δικοινοτική συνεννόηση. Μπορεί όμως, αν μπει από την πίσω πόρτα, να σημαίνει και αποδοχή χωριστών πραγματικοτήτων που δημιούργησε η εισβολή και συντηρούσε η κατοχή.</p> <p>Το πρωτοσέλιδο έχει και μια δεύτερη διάσταση, εξίσου αποκαλυπτική. Το 1990 δεν ήταν απλώς χρονιά ευρωπαϊκής αίτησης για την Κύπρο. Ήταν και χρονιά διεθνούς αναταραχής. Η εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ είχε μόλις ανοίξει μια νέα κρίση στον Κόλπο. Στο ίδιο φύλλο διαβάζουμε: «Κρίνεται σήμερα η τύχη των Κυπρίων στο Ιράκ - Κουβέιτ». Η Κύπρος, για ακόμη μια φορά, βρισκόταν μέσα σε διεθνείς συμπληγάδες. Από τη μια η ευρωπαϊκή της πορεία, από την άλλη η Μέση Ανατολή, από την άλλη η Τουρκία να αξιοποιεί κάθε διεθνή ένταση για να υπενθυμίσει ότι μπορεί να δημιουργήσει κόστος.</p> <p>Και μέσα σε όλα αυτά, το Βαρώσι. Πάντα το Βαρώσι. Η πόλη-φάντασμα που χρησιμοποιήθηκε ξανά και ξανά όχι ως ζωντανή πόλη ανθρώπων, μνήμης και περιουσιών, αλλά ως διαπραγματευτικό χαρτί. Το δημοσίευμα κάνει λόγο για έμμεσους υπαινιγμούς, για πληροφορίες που διοχετεύονταν, για προσπάθεια να δημιουργηθεί εντύπωση ότι μπορεί να υπάρξουν εξελίξεις γύρω από την Αμμόχωστο εάν η Κύπρος κινηθεί ή δεν κινηθεί προς μια κατεύθυνση.</p> <p>Με απλά λόγια: «Θέλετε Ευρώπη; Να δούμε πρώτα τι θα γίνει με αυτά που κρατούμε».<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/4bf1f5e5-7824-4fb0-94a3-f17cd0baec7a_1788952924.jpg" alt="" width="889" height="1520"></p> <p>Αυτό είναι το σημείο που κάνει το πρωτοσέλιδο του 1990 τόσο σημερινό. Γιατί μας θυμίζει ότι τίποτα από όσα θεωρούμε αυτονόητα δεν ήρθε εύκολα. Η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004 δεν ήταν φυσική εξέλιξη. Δεν ήταν «μα αφού είμαστε Ευρωπαίοι, θα μπαίναμε». Ήταν αποτέλεσμα μακράς πολιτικής επιμονής, διπλωματικής μάχης και μιας ιστορικής γραμμής που ξεκίνησε μέσα σε πιέσεις, απειλές και απόπειρες εκτροπής.</p> <p>Το 1990 υπήρχε ακόμη η ψευδαίσθηση σε ορισμένους διεθνείς κύκλους ότι η Κύπρος μπορούσε να στριμωχτεί. Ότι η αίτησή της μπορούσε να γίνει αντικείμενο παζαριού. Ότι η Δημοκρατία μπορούσε να εξισωθεί με τα τετελεσμένα της εισβολής. Ότι η Τουρκία μπορούσε, με θόρυβο και απειλές, να επιβάλει στην Ευρώπη την κατοχική της ανάγνωση.</p> <p>Δεν της πέρασε. Όχι τότε. Όχι τελικά.</p> <p>Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ειρωνεία. Η ευρωπαϊκή πορεία της Κύπρου δεν έπεσε από τον ουρανό. Την κουβάλησαν για χρόνια η Κυπριακή Δημοκρατία, οι Ελληνοκύπριοι και η Ελλάδα, με διπλωματικές μάχες, πιέσεις, απειλές, βέτο, παζάρια και ατελείωτη πολιτική επιμονή. Αυτοί κράτησαν το κράτος ζωντανό, αυτοί υπερασπίστηκαν τη διεθνή του υπόσταση, αυτοί επέμειναν ότι η Κύπρος δεν είναι μια γκρίζα ζώνη της Ανατολικής Μεσογείου, αλλά ευρωπαϊκή δημοκρατία.</p> <p>Και όταν τελικά η Κύπρος μπήκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η Ευρώπη δεν έκλεισε την πόρτα στην τουρκοκυπριακή κοινότητα. Αντιθέτως. Από το 2006 μέχρι το 2024, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η Ε.Ε. διέθεσε 728 εκατομμύρια ευρώ σε έργα στήριξης της τουρκοκυπριακής κοινότητας: υποδομές, κοινωνία των πολιτών, οικονομική ανάπτυξη, υποτροφίες, προγράμματα επαφής με την Ε.Ε. και προετοιμασία για το ευρωπαϊκό κεκτημένο σε περίπτωση λύσης.</p> <p>Με άλλα λόγια, αυτοί που πολέμησαν την ευρωπαϊκή πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας βρέθηκαν να ωφελούνται από την Ευρώπη που οι άλλοι πάλεψαν να φέρουν στην Κύπρο. Και το ακόμη πιο παράδοξο είναι ότι το ισοζύγιο δεν είναι αμφίδρομο. Η Ευρώπη έδωσε εκατοντάδες εκατομμύρια, τεχνική βοήθεια, προγράμματα, εμπορικές διευκολύνσεις, υποτροφίες και θεσμική προετοιμασία. Η τουρκοκυπριακή ηγεσία τι έδωσε πίσω στην Ευρώπη; Ούτε καθαρή ευρωπαϊκή πολιτική συνέπεια, ούτε αποδέσμευση από την Άγκυρα, ούτε σεβασμό στην Κυπριακή Δημοκρατία ως το μόνο αναγνωρισμένο κράτος του νησιού. Υπήρξαν βέβαια άνθρωποι, οργανώσεις, φοιτητές, επιχειρήσεις και δικοινοτικές πρωτοβουλίες που αξιοποίησαν τίμια αυτά τα προγράμματα. Αλλά σε πολιτικό επίπεδο, η Ευρώπη πλήρωνε για να χτίσει γέφυρες, ενώ η κατοχική πραγματικότητα συνέχιζε να σηκώνει τείχη.</p> <p>Και παρ’ όλα αυτά, ακούμε ακόμη συχνά την ίδια γκρίνια: ότι η Ευρώπη «δεν καταλαβαίνει», ότι είναι «άδικη», ότι «στηρίζει τους Ελληνοκυπρίους». Είναι ίσως η πιο κυπριακή μορφή παραλόγου: άλλοι να κουβαλούν την πόρτα, άλλοι να περνούν από μέσα, και στο τέλος να διαμαρτύρονται ότι το χερούλι δεν ήταν στο σωστό ύψος.</p> <p>Αλλά το ερώτημα που μένει δεν είναι μόνο τι έκαναν οι άλλοι στην Κύπρο. Είναι και τι κάναμε εμείς με την Ευρώπη όταν τελικά μπήκαμε. Διότι το 1990 παλέψαμε για να μπούμε σε έναν χώρο αρχών, δικαίου και θεσμών. Το 2004 μπήκαμε. Και από τότε μέχρι σήμερα, πολλές φορές συμπεριφερθήκαμε σαν να κερδίσαμε ένα μεγάλο ιστορικό εργαλείο και μετά το αφήσαμε στο συρτάρι, δίπλα από κάτι παλιές ταυτότητες, άχρηστα καλώδια και εγγυήσεις συσκευών που έληξαν πριν δέκα χρόνια.</p> <p>Η Ευρώπη δεν ήταν, ούτε είναι, μαγικό ραβδί. Δεν απελευθερώνει μόνη της κατεχόμενα εδάφη. Δεν φέρνει πίσω μόνη της το Βαρώσι. Δεν αντικαθιστά την πολιτική βούληση, ούτε την εθνική σοβαρότητα. Αλλά είναι πεδίο. Και το 1990 κάποιοι το κατάλαβαν πολύ καλά. Γι’ αυτό αντέδρασαν τόσο έντονα. Γι’ αυτό μίλησαν για «περιπλοκές». Γι’ αυτό προσπάθησαν να συνδέσουν την αίτηση της Κυπριακής Δημοκρατίας με όρους, φόβους και εκβιασμούς.</p> <p>Τριάντα έξι χρόνια μετά, το πρωτοσέλιδο εκείνης της ημέρας διαβάζεται σαν υπενθύμιση. Όχι νοσταλγική, αλλά πολιτική. Η Κύπρος δεν μπήκε στην Ευρώπη επειδή της άνοιξαν ευγενικά την πόρτα. Πήγε, χτύπησε, επέμεινε και άντεξε. Και όταν άρχισαν οι εκβιασμοί, δεν έκανε πίσω.</p> <p>Το θέμα είναι αν σήμερα θυμόμαστε γιατί θέλαμε τόσο πολύ να μπούμε. Διότι άλλο πράγμα να κερδίζεις μια θέση στην Ευρώπη και άλλο να ξέρεις τι να την κάνεις. Το 1990 η Κύπρος ζητούσε να γίνει μέρος της ευρωπαϊκής τάξης. Το 2004 έγινε. Το 2026, ίσως το ερώτημα δεν είναι πια αν ανήκουμε στην Ευρώπη. Είναι αν μάθαμε να τη χρησιμοποιούμε ως κράτος και όχι μόνο ως ταμείο, διαβατήριο και άλλοθι.</p> <p>Γιατί τότε οι άλλοι φοβούνταν μήπως η Κύπρος αποκτήσει ευρωπαϊκή δύναμη. Σήμερα, το μόνο πραγματικά ασυγχώρητο θα ήταν να την έχουμε και να μην την αξιοποιούμε.<br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/4c5161c1-4551-4b6d-9655-26e2d0debb98_1788952906.jpg" alt="" width="1179" height="661"></p> <p>Πηγές: «Ο Φιλελεύθερος», 8 Σεπτεμβρίου 1990, πρωτοσέλιδο και συνέχεια ρεπορτάζ: «Πρωτοφανείς εκβιασμοί για την αίτηση στην ΕΟΚ»./ Αίτηση ένταξης της Κυπριακής Δημοκρατίας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα, 4 Ιουλίου 1990./Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Aid Programme for the Turkish Cypriot community: χρηματοδότηση €728 εκατ. για την περίοδο 2006-2024./Ιστορικό πλαίσιο: κρίση Ιράκ-Κουβέιτ, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 1990/Tουρκικές αντιδράσεις στην ευρωπαϊκή πορεία της Κυπριακής Δημοκρατίας.</p> <p>*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη βιωματική αρθρογραφία της σειράς «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, αναζητώντας τα ίχνη του παρελθόντος στο παρόν και συνδέοντας την ιστορική έρευνα με τη μνήμη, την προσωπική εμπειρία και την καθημερινή ζωή</p>