1971 Muhammad Ali: «Γιατί ο διάβολος είναι μαύρος και οι άγγελοι λευκοί;»
<p>Blackmail, black magic, μαύρη γάτα. Λευκοί άγγελοι, λευκός Χριστός και ένας λευκός Ταρζάν ως «βασιλιάς» της Αφρικής. Το 1971 ο Muhammad Ali έκανε στον Michael Parkinson μια ερώτηση πολύ μεγαλύτερη από την πυγμαχία: ποιος μας μαθαίνει τι είναι άσπρο και τι μαύρο; Πενήντα πέντε χρόνια αργότερα, στην Κύπρο, το ίδιο ερώτημα μπορεί να ειπωθεί και στις δύο γλώσσες: άσπρο ή μαύρο — beyaz mı, siyah mı;</p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη</p> <p>Τον Muhammad Ali τον θυμόμαστε συνήθως με τα γάντια. Να χορεύει γύρω από τον αντίπαλο, να κατεβάζει τα χέρια, να προκαλεί, να προβλέπει σε ποιον γύρο θα τελειώσει ο αγώνας και, βεβαίως, να διακηρύσσει χωρίς την παραμικρή συστολή: «I am the greatest». Μόνο που πριν από λίγες ημέρες έπεσα ξανά πάνω σε μια παλιά ασπρόμαυρη συνέντευξή του και κατάλαβα ότι πίσω από εκείνη την περίφημη αλαζονεία υπήρχε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον από το marketing ενός πυγμάχου.</p> <p>Ήταν το 1971 και απέναντί του καθόταν ο Michael Parkinson. Ο Ali δεν μιλούσε για uppercuts, τίτλους ή αντιπάλους. Θυμόταν τον εαυτό του μικρό παιδί και άρχισε να κάνει ερωτήσεις. Γιατί ο Tarzan, μέσα στην Αφρική, ήταν λευκός; Γιατί οι άγγελοι στις εικόνες ήταν λευκοί; Γιατί η Miss America ήταν λευκή; Γιατί τόσες από τις εικόνες του καλού, του όμορφου και του ισχυρού που έβλεπε γύρω του είχαν ένα χρώμα;</p> <p>Δείτε το ιστορικό απόσπασμα — Muhammad Ali στον Michael Parkinson, 1971 <a href="linkprotect.cudasvc.com/url?a=https%3a%2f%2fvimeo.com%2f139167005&c=E,1,7fMSyQU-XQ3TsRdJ9nyFAEzRL8tMapyALQVVDZ28VIGRgVwbk4K08NGc1rWNRQIFQGqG4Ym-fSYp20LenWAum7fHyvaG5_OD8B3xm7CRzLRh&typo=1">https://vimeo.com/139167005</a></p> <p>Και μετά άρχισε να παίζει με τις ίδιες τις λέξεις. Blackmail. Blackball. Black cat. Black magic.Ακόμη και στα αμερικανικά γλυκά έβρισκε την ίδια αντίθεση: το λευκό κέικ λεγόταν angel food cake, ενώ το σοκολατένιο devil’s food cake. Η υπερβολή ήταν μέρος του Ali. Το χιούμορ επίσης. Πίσω όμως από όλα αυτά υπήρχε μια ερώτηση σχεδόν παιδική στην απλότητά της και γι’ αυτό τόσο δύσκολη:</p> <p>Πότε ακριβώς μάθαμε ότι το λευκό σημαίνει καλό και το μαύρο κακό;</p> <p>Σήμερα διαθέτουμε ολόκληρο λεξιλόγιο για να περιγράψουμε αυτό που εκείνος προσπαθούσε να πει. Μιλάμε για στερεότυπα, representation, unconscious bias, κοινωνική μάθηση. Ο Ali δεν χρειαζόταν κανέναν από αυτούς τους όρους. Κοίταζε απλώς όσα είχε δει ως παιδί και αναρωτιόταν τι μπορεί να κάνουν όλα αυτά στο μυαλό ενός μαύρου παιδιού που μεγαλώνει στην Αμερική.</p> <p>Και δεν μιλούσε σε μια οποιαδήποτε Αμερική. Ο Ali είχε γεννηθεί το 1942 στο Louisville του Kentucky, μέσα σε μια κοινωνία φυλετικού διαχωρισμού. Όταν έδινε εκείνη τη συνέντευξη, ο Civil Rights Act του 1964 ήταν μόλις επτά ετών. Ο άνθρωπος που καθόταν απέναντι από τον Parkinson είχε μεγαλώσει σε έναν κόσμο όπου ο διαχωρισμός δεν ήταν αφηρημένη προκατάληψη. Ήταν καθημερινότητα και θεσμός.</p> <p><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/318/IMG_2917_1788928382.jpeg" alt="" width="1179" height="1130"></p> <p>Τον Απρίλιο του 1967, μιλώντας σε περίπου 800 φοιτητές στο Howard University, είχε πει ότι για να ελευθερωθείς πρέπει πρώτα να γνωρίζεις ποιος είσαι. Ανέτρεπε επίτηδες τους καθιερωμένους συνειρμούς: το μαύρο χώμα είναι το πλούσιο χώμα, the blacker the berry, the sweeter the juice. Δεν προσπαθούσε απλώς να αλλάξει μερικές λέξεις. Προσπαθούσε να αλλάξει αυτό που οι λέξεις μπορούσαν να κάνουν μέσα στο μυαλό ενός ανθρώπου.</p> <p>Κάπου εδώ αρχίζουμε ίσως να καταλαβαίνουμε διαφορετικά και το περίφημο «I am the greatest». Ο Ali δεν εμφανιζόταν στην αμερικανική τηλεόραση λέγοντας απλώς «είμαι καλός πυγμάχος». Ένας νεαρός μαύρος άνδρας στεκόταν μπροστά σε εκατομμύρια ανθρώπους και δήλωνε ότι ήταν ο καλύτερος και ο ομορφότερος, σε μια εποχή κατά την οποία ο ίδιος θεωρούσε ότι οι εικόνες γύρω του έλεγαν στα μαύρα παιδιά το ακριβώς αντίθετο.</p> <p>Το «I am the greatest» δεν ήταν λοιπόν μόνο κομπασμός. Ήταν αντιπρόταση.</p> <p>Η κοινωνία τού έδινε μια εικόνα για το ποιος έπρεπε να είναι και εκείνος κατασκεύασε τη δική του. Και δεν το έκανε ψιθυριστά. Το έκανε τόσο δυνατά ώστε τελικά ολόκληρος ο κόσμος αναγκάστηκε να την ακούσει.</p> <p>Το ίδιο συνέβη και με το όνομά του. Γεννήθηκε Cassius Marcellus Clay Jr. Μετά την κατάκτηση του παγκόσμιου τίτλου το 1964 εγκατέλειψε το Cassius Clay και έγινε Muhammad Ali. Για εκείνον το προηγούμενο όνομα ήταν συνδεδεμένο με την ιστορία της δουλείας και με μια ταυτότητα που δεν είχε επιλέξει. Όταν άλλοι επέμεναν να τον αποκαλούν Clay, η διαφωνία έπαψε να αφορά δύο λέξεις. Αφορούσε κάτι πολύ βαθύτερο: ποιος έχει το δικαίωμα να αποφασίσει ποιος είσαι;</p> <p><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/318/IMG_2919_1788928382.jpeg" alt="" width="1179" height="1162"></p> <p>Ο Ali βέβαια δεν ήταν άγιος και δεν χρειάζεται να τον κάνουμε. Στα χρόνια της στενής σχέσης του με το Nation of Islam υποστήριξε και θέσεις περί φυλετικού διαχωρισμού που ήταν αμφιλεγόμενες ήδη στην εποχή του. Μπορούμε να διαφωνούμε με τις απαντήσεις του χωρίς να αγνοούμε την οξύτητα ορισμένων από τα ερωτήματα που έθετε. Οι άνθρωποι της Ιστορίας γίνονται άλλωστε πολύ πιο ενδιαφέροντες όταν σταματήσουμε να απαιτούμε από αυτούς να είναι είτε άγιοι είτε δαίμονες.</p> <p>Και κάπου εδώ η παλιά συνέντευξη του Muhammad Ali αποκτά μια σχεδόν απροσδόκητη κυπριακή διάσταση. Γιατί στην Κύπρο γνωρίζουμε ίσως καλύτερα από πολλούς πόσο εύκολα το άσπρο και το μαύρο μπορούν να αλλάξουν θέση ανάλογα με το ποιος αφηγείται την Ιστορία.</p> <p>Τον Οκτώβριο του 1976, δύο χρόνια μετά τα γεγονότα του 1974, ο Muhammad Ali επισκέφθηκε την Τουρκία και εξέφρασε υποστήριξη προς τουρκικές και τουρκοκυπριακές θέσεις στο Κυπριακό. Για έναν Ελληνοκύπριο, που κουβαλά στη συλλογική του μνήμη την εισβολή, την κατοχή, τους νεκρούς, τους αγνοουμένους και την προσφυγιά, μια τέτοια θέση δύσκολα μπορεί να διαβαστεί χωρίς πικρία. Ένας Τουρκοκύπριος όμως που μεγάλωσε με τη μνήμη των διακοινοτικών συγκρούσεων, των θυλάκων, του φόβου και της ανάγκης προστασίας μπορεί να έχει μάθει να κοιτάζει την ίδια ιστορική περίοδο μέσα από έναν εντελώς διαφορετικό φακό.</p> <p>Το ίδιο νησί. Η ίδια χρονολογία. Τα ίδια γεγονότα. Κι όμως δύο κοινότητες μπορούν να τα κοιτάζουν και να βλέπουν σχεδόν αντίστροφα χρώματα. Άσπρο και μαύρο. Beyaz ve siyah.</p> <p>Ο ήρωας του ενός μπορεί να είναι ο υπαίτιος του άλλου. Αυτό που στη μία αφήγηση αποκαλείται «σωτηρία» στην άλλη είναι «εισβολή». Αυτό που ο ένας θυμάται ως «αντίσταση», ο άλλος μπορεί να το έμαθε ως «τρομοκρατία». Και όσο περισσότερο μια αφήγηση επαναλαμβάνεται μέσα στην οικογένεια, στο σχολείο, στα μνημεία, στις επετείους και στην πολιτική γλώσσα, τόσο λιγότερο μοιάζει με αφήγηση και τόσο περισσότερο μοιάζει με αυτονόητη αλήθεια.</p> <p>Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι ιστορικές ερμηνείες είναι εξίσου τεκμηριωμένες, ούτε ότι τα γεγονότα παύουν να έχουν αντικειμενική υπόσταση. Και ασφαλώς δεν σημαίνει ότι πρέπει να εξισώσουμε όσα ιστορικά δεν είναι ίσα. Σημαίνει κάτι δυσκολότερο: ότι ο τρόπος με τον οποίο θυμόμαστε ένα γεγονός μπορεί να γίνει μέρος της ταυτότητάς μας, τόσο βαθιά ώστε η αμφισβήτησή του να ακούγεται σχεδόν σαν αμφισβήτηση του ίδιου μας του εαυτού.</p> <p>Και ξαφνικά επιστρέφουμε στον Muhammad Ali.</p> <p>Στην Αμερική αναρωτιόταν ποιος είχε αποφασίσει ότι το white συμβολίζει το καλό και το black το κακό. Στην Κύπρο μπορούμε να θέσουμε μια διαφορετική εκδοχή του ίδιου ερωτήματος: ποιος αποφασίζει ποια πλευρά της Ιστορίας είναι άσπρη και ποια μαύρη;</p> <p>Ίσως λοιπόν αυτό να είναι το πραγματικό κυπριακό μάθημα από εκείνη την ασπρόμαυρη συνέντευξη του 1971. Ο Ali μιλούσε για το πώς μια κοινωνία μαθαίνει στα παιδιά της, μέσα από λέξεις και εικόνες, τι είναι καλό και τι κακό. Εμείς, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι, θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε κάτι ακόμη δυσκολότερο: τι μάθαμε να βλέπουμε ως άσπρο και τι ως μαύρο πριν ακόμη μεγαλώσουμε αρκετά για να αναζητήσουμε το γκρίζο ανάμεσά τους;</p> <p>Ίσως η ωριμότητα μιας κοινωνίας να αρχίζει ακριβώς εκεί. Όχι όταν ξεχνά τη δική της μνήμη. Όχι όταν εγκαταλείπει την ιστορική αλήθεια. Και όχι όταν εξισώνει όσα δεν είναι ίσα. Αλλά όταν αποκτά αρκετή αυτοπεποίθηση ώστε να κοιτάξει, έστω για λίγο, και μέσα από τα μάτια του άλλου.</p> <p>Άσπρο ή μαύρο — beyaz mı, siyah mı;</p> <p>Ίσως τελικά το δυσκολότερο δεν είναι να αποφασίσουμε ποιο από τα δύο βλέπουμε.</p> <p>Είναι να αναρωτηθούμε ποιος μας έμαθε να το βλέπουμε έτσι.</p> <p>Πηγές: Muhammad Ali – συνέντευξη στον Michael Parkinson, 1971</p> <p>Transcript της συνέντευξης Ali–Parkinson</p> <p>American Archive of Public Broadcasting, Eyes on the Prize II — Interview with Muhammad Ali./SNCC Newsletter, Μάιος 1967, αναφορά στην ομιλία του Muhammad Ali στο Howard University./PBS, Muhammad Ali — Round Two: What’s My Name? (1964–1970).</p> <p>Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από τη βιωματική ιστορική αρθρογραφία της σειράς «Παλαιολόγιο» ανασύρει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της ιστορίας, συνδέοντας την ιστορική έρευνα με τη μνήμη, το βίωμα και το σήμερα.</p>