1954: Μια μπανάνα, ένας Πρόεδρος και η CIA
<p><strong>Χθες, στο «Παλαιολόγιο» «Είμαστε δημοκρατία της μπανανιάς»: Από τον O. Henry στον Γλαύκο Κληρίδη, υποσχεθήκαμε συνέχεια. Και επειδή τις υποσχέσεις μας (σε αντίθεση με ορισμένους πολιτικούς) προσπαθούμε να τις τηρούμε, σήμερα αφήνουμε τη λογοτεχνία και πάμε στη Γουατεμάλα του 1954. Εκεί όπου μια διαφορά για ακαλλιέργητη γη κατάφερε να μπλέξει έναν εκλεγμένο Πρόεδρο, μια αμερικανική πολυεθνική, το State Department, τον Ψυχρό Πόλεμο και, φυσικά, τη CIA.</strong></p> <p>Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη*</p> <p>Η United Fruit Company είχε ένα μάλλον αθώο όνομα και ένα πολύ λιγότερο αθώο μέγεθος. Πουλούσε μπανάνες, αλλά διέθετε τεράστιες εκτάσεις γης, σιδηροδρομικές υποδομές, πλοία και ισχυρή παρουσία στα λιμάνια και στις μεταφορές της Κεντρικής Αμερικής. Αμερικανικά κυβερνητικά έγγραφα της εποχής υπολόγιζαν τα περιουσιακά στοιχεία της σε περίπου 580 εκατομμύρια δολάρια, τις εκτάσεις της σε διάφορες χώρες σε περίπου τρία εκατομμύρια acres, το σιδηροδρομικό της δίκτυο σε 1.500 μίλια και τον στόλο της σε 65 πλοία. Όταν μια εταιρεία φρούτων φτάνει σε αυτά τα μεγέθη, αρχίζεις να αναρωτιέσαι εάν χρειάζεται διευθύνοντα σύμβουλο ή υπουργικό συμβούλιο.</p> <p>Το 1951 ανέλαβε την προεδρία της Γουατεμάλας ο δημοκρατικά εκλεγμένος Jacobo Árbenz Guzmán. Κυβερνούσε μια χώρα με τεράστια ανισότητα στην ιδιοκτησία γης και το 1952 προχώρησε στο Decree 900, μια αγροτική μεταρρύθμιση που επέτρεπε την απαλλοτρίωση ακαλλιέργητης γης μεγάλων ιδιοκτησιών και την αναδιανομή της σε αγρότες με αποζημίωση των ιδιοκτητών. Μέχρι εδώ, αγροτική πολιτική. Μετά μπήκε η United Fruit.</p> <p>Το 1953 η κυβέρνηση άρχισε να απαλλοτριώνει εκατοντάδες χιλιάδες acres ακαλλιέργητης γης της εταιρείας. Και τότε προέκυψε μια λεπτομέρεια που κάνει την Ιστορία να μοιάζει σαν να γράφτηκε από σατιρικό συγγραφέα: η αποζημίωση υπολογιζόταν με βάση τη φορολογική αξία στην οποία είχε δηλωθεί η γη. Η κυβέρνηση, με άλλα λόγια, είπε: «Θα σας πληρώσουμε όσο λέγατε εσείς ότι αξίζει».</p> <p>Ξαφνικά η United Fruit ανακάλυψε ότι η γη άξιζε πολύ περισσότερο. Έτσι επιβεβαιώθηκε ένα οικονομικό φαινόμενο που δεν περιορίζεται ούτε στη Γουατεμάλα ούτε στο 1954: ένα ακίνητο μπορεί να έχει μία αξία όταν πληρώνεις φόρο και μια εντελώς διαφορετική όταν θέλεις να πληρωθείς.</p> <p>Η εταιρεία αμφισβήτησε την αποζημίωση και η υπόθεση έφτασε στην Ουάσιγκτον. Εμείς στην Κύπρο πιθανότατα θα περιμέναμε δικηγόρους, εκτιμητές, προσφυγές και μερικές δεκαετίες μέχρι την τελεσίδικη απόφαση. Οι Αμερικανοί του 1954 επέλεξαν συντομότερη διαδικασία: τη CIA.</p> <p>Για να είμαστε όμως ιστορικά ακριβείς, η United Fruit δεν εξηγεί από μόνη της όσα ακολούθησαν. Βρισκόμαστε στην καρδιά του Ψυχρού Πολέμου και η κυβέρνηση Eisenhower θεωρούσε ιδιαίτερα ανησυχητική την αυξανόμενη επιρροή κομμουνιστών στο πολιτικό περιβάλλον του Árbenz. Η σύγκρουση για τη γη συναντήθηκε έτσι με έναν πολύ μεγαλύτερο αμερικανικό φόβο: την εξάπλωση του κομμουνισμού στο δυτικό ημισφαίριο.</p> <p>Η CIA ετοίμασε την Operation PBSUCCESS. Το όνομα από μόνο του αξίζει μια μικρή υπόκλιση. Δεν την είπαν PBMAYBE. Την είπαν SUCCESS πριν ακόμη αρχίσει. Και δεν γνωρίζουμε σήμερα τον σχεδιασμό της από κάποια θεωρία συνωμοσίας· τον γνωρίζουμε από τα αποχαρακτηρισμένα αμερικανικά έγγραφα, τα οποία περιγράφουν επιχείρηση για την ανατροπή του Árbenz με εξωτερική οργάνωση και υποστήριξη.</p> <p>Τον Ιούνιο του 1954 δύναμη υπό τον Carlos Castillo Armas, εκπαιδευμένη και υποστηριζόμενη από τη CIA, εισήλθε στη Γουατεμάλα από την Ονδούρα. Δεν επρόκειτο για κάποιον ακατανίκητο στρατό. Το πραγματικό όπλο ήταν η εντύπωση: ραδιοφωνική προπαγάνδα, παραπληροφόρηση, πολιτική πίεση και αεροπορικές επιχειρήσεις έκαναν την απειλή να φαίνεται πολύ μεγαλύτερη από την πραγματική στρατιωτική δύναμη που βρισκόταν στο πεδίο.</p> <p>Στις 27 Ιουνίου 1954 ο Árbenz παραιτήθηκε. Την επομένη, τηλεγράφημα του PBSUCCESS μπορούσε πλέον να αναγγείλει: “Arbenz is out.” Ο Castillo Armas επικράτησε, η αγροτική μεταρρύθμιση ανατράπηκε σε μεγάλο βαθμό και η United Fruit ανέκτησε σημαντικό μέρος της απαλλοτριωμένης γης της.</p> <p>Και επειδή δύο συνεχόμενα «Παλαιολόγια» με τόσες μπανάνες μπορεί να δημιουργήσουν αδικαιολόγητη ανησυχία στην Πάφο, κάναμε και τον σχετικό έλεγχο. Οι μπανανοφυτείες της Κισσόνεργας, της Χλώρακας και της Πέγειας δεν φαίνεται να αποτελούσαν κάποιο μυστικό επιχειρηματικό σχέδιο “κυπριακής” version της United Fruit. Η ανάπτυξή τους είχε πολύ λιγότερο κινηματογραφική εξήγηση: μικροκλίμα, άρδευση και ευνοϊκές συνθήκες για την καλλιέργεια στην παραλιακή Πάφο. Και, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, κανένα αποχαρακτηρισμένο έγγραφο της CIA που εντοπίσαμε δεν αναφέρει την Κισσόνεργα. Οπότε μπορούμε να συνεχίσουμε να περνούμε από εκεί χωρίς να σκύβουμε όταν ακούμε αεροπλάνο.</p> <p>Η PBSUCCESS πέτυχε τον άμεσο στόχο της. Ο Árbenz έπεσε. Αυτό που ακολούθησε για τη Γουατεμάλα ήταν πολύ λιγότερο επιτυχημένο: πολιτική αστάθεια και, από το 1960, ένας εμφύλιος πόλεμος που θα διαρκούσε 36 χρόνια. Ίσως λοιπόν η καλύτερη εξήγηση της «banana republic» να μην βρίσκεται τελικά σε λεξικό αλλά σε αυτή την ιστορία: όταν το οικονομικό συμφέρον, η εσωτερική πολιτική και η γεωπολιτική αποκτούν τόσο στενή σχέση ώστε κανείς δεν ξέρει πλέον ποιος κρατά το τιμόνι. Και μέσα σε όλα αυτά, η μπανάνα αποδείχθηκε το πιο αθώο πράγμα της υπόθεσης.</p> <p>Το χθεσινό άρθρο μπορείτε να διαβάσετε απευθείας εδώ: <a href="https://linkprotect.cudasvc.com/url?a=https%3a%2f%2fwww.sigmalive.com%2fnews%2fpalaiologhio%2f1327602%2fimaste-dimokratia-tis-mpananiasapo-ton-o-henry-ston-glauko-kliridi&amp;c=E,1,ergMvwnGiwOlPvW1SwrHDkXaQtOZ-ImKZKmkC6Svto3ZeynrXEgL9J07PDiaIAzyrwWkcr0SxWen7nNNLQQa4zoVFom2z99pW3G4iCokDhLT3A,,&amp;typo=1" target="_blank" rel="noopener noreferrer">https://www.sigmalive.com/news/palaiologhio/1327602/imaste-dimokratia-tis-mpananiasapo-ton-o-henry-ston-glauko-kliridi</a><br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/fa138a89-cfaa-4355-aea4-308f945e547e_1788411675.jpg" alt="" width="1179" height="820"><br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/875ceb93-5a52-4d39-a821-b87203ea1690_1788411675.jpg" alt="" width="1179" height="1228"><br><br><img src="https://cdn.sigmalive.com/uploads/409/05bb0ae8-91dd-4499-9e6c-d4ec37c001a1_1788411675.jpg" alt="" width="1179" height="1405"></p> <p>Πηγές: U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, Guatemala (αποχαρακτηρισμένα έγγραφα για την κυβέρνηση Árbenz και την Operation PBSUCCESS./Central Intelligence Agency, Guatemala Collection — αποχαρακτηρισμένο υλικό της Operation PBSUCCESS./</p> <p>U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1952–1954, The American Republics — στοιχεία για τη United Fruit Company και τις απαλλοτριώσεις στη Γουατεμάλα./Agricultural Research Institute, Cyprus — ιστορικά στοιχεία για την κυπριακή μπανανοκαλλιέργεια.</p> <p>*Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» αναδεικνύει άγνωστες και λησμονημένες πτυχές της κυπριακής ιστορίας, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν με τον μοναδικό του τρόπο.</p> <p> </p>