Πώς η νηστεία μπήκε στο ημερολόγιο και στο κυπριακό τραπέζι
Στα τέλη του 2ου αιώνα, άλλοι χριστιανοί νήστευαν πριν από το Πάσχα μία μέρα, άλλοι δύο κι άλλοι περισσότερο. Από εκείνες τις πρώτες μαρτυρίες ώς τις Σαρακοστές και τα χρωματιστά τετραγωνάκια του νηστειοδρομίου, η ιστορία της νηστείας περνά από την εκκλησία στην κουζίνα. «Τρώμε λάδι σήμερα;» Στην κυπριακή κουζίνα η ερώτηση μπορεί να ακουστεί την ώρα που το φαγητό είναι ήδη στη φωτιά. Το μπουκάλι μένει μετέωρο πάνω από την κατσαρόλα και κάποιος πάει να κοιτάξει το ημερολόγιο. Ένα χρώμα για το λάδι και το κρασί, άλλο για το ψάρι, άλλο για την αυστηρή νηστεία. Ολόκληρη η ιστορία μιας συνήθειας χωρά, στο τέλος, στην απόφαση αν θα γείρεις το μπουκάλι. Η νηστεία υπήρχε ήδη στη βιβλική παράδοση που κληρονόμησαν οι χριστιανοί. Στο 58ο κεφάλαιο του Ησαΐα, άνθρωποι παραπονιούνται ότι νηστεύουν και ο Θεός δεν τους βλέπει. Η απάντηση τους στέλνει πίσω στους ανθρώπους που αδικούν και σ’ εκείνους που πεινούν. Ο προφήτης ζητά να λύσουν τα δεσμά της αδικίας και να μοιραστούν το ψωμί τους με τον πεινασμένο. Η αρχαία αυτή συζήτηση για τη νηστεία αρχίζει με το δικό σου πιάτο και φτάνει ώς το πιάτο του άλλου. Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια η νηστεία μπήκε στον ρυθμό της εβδομάδας. Η Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων ορίζει την Τετάρτη και την Παρασκευή. Για τη νηστεία πριν από το Πάσχα, όμως, οι πρώτες μαρτυρίες δείχνουν μεγάλη ποικιλία. Στα τέλη του 2ου αιώνα ο Ειρηναίος της Λυών, σε επιστολή που διασώζει ο Ευσέβιος, αναφέρει χριστιανούς που νήστευαν μία μέρα, άλλους δύο και άλλους περισσότερες. Καταγράφει και μια αποχή σαράντα ωρών, μέρα και νύχτα. Σήμερα, όταν ακούμε «Σαρακοστή», σκεφτόμαστε σαράντα μέρες. Σ’ εκείνη τη μαρτυρία, κάποιοι μετρούσαν ακόμη με τις ώρες. Στους αιώνες που ακολούθησαν, οι περίοδοι αποχής πήραν τη θέση τους πριν από τις μεγάλες γιορτές. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή προετοιμάζει για το Πάσχα, η νηστεία των Αγίων Αποστόλων για τη γιορτή του Πέτρου και του Παύλου, η νηστεία του Δεκαπενταύγουστου για την Κοίμηση της Θεοτόκου και το Σαρανταήμερο για τα Χριστούγεννα. Για τη χριστουγεννιάτικη νηστεία υπάρχουν μαρτυρίες μικρότερης διάρκειας. Η σαρανταήμερη μορφή της καθιερώθηκε σταδιακά, γύρω στον 11ο και τον 12ο αιώνα, και διατήρησε τις δικές της ημέρες κατάλυσης. Αυτές οι διαφορές φτάνουν ώς το κυπριακό τραπέζι. Ένα κείμενο που δημοσίευσε η Εκκλησία της Κύπρου προβλέπει ψάρι τα Σαββατοκύριακα ενός μέρους της χριστουγεννιάτικης νηστείας. Η Μητρόπολη Κωνσταντίας και Αμμοχώστου περιγράφει ευρύτερη πρακτική, με ψάρι και τις καθημερινές, εκτός Τετάρτης και Παρασκευής, και καταγράφει δύο παραδόσεις για το πότε σταματά η ιχθυοφαγία. Έτσι, μέσα στην ίδια Σαρακοστή, σ’ ένα σπίτι μπορούσαν να ψήνουν ψάρι κι απέναντι να έχουν βάλει τα λουβιά στη φωτιά. Η νηστεία πέρασε και στη βιτρίνα του φούρνου. «Νηστίσιμη» γράφει δίπλα στην ταχινόπιτα, στα κουλουράκια, στο γλυκό. Στην κουζίνα, ένα πιάτο φακές μπορούσε να είναι το φαγητό της Παρασκευής ή απλώς αυτό που έβγαινε με όσα είχε το ντουλάπι. Η πίστη, η οικονομία του σπιτιού και η συνήθεια συναντιούνταν στην ίδια κατσαρόλα. Εκεί φαίνεται πώς ένας εκκλησιαστικός κανόνας περνά στην καθημερινή ζωή και γίνεται μέρος της μνήμης ενός τόπου. Σ’ ένα τροπάριο της Καθαράς Δευτέρας, ανάμεσα στα γνωρίσματα της νηστείας βρίσκονται η «ἐγκράτεια γλώσσης» και η «θυμοῦ ἀποχή». Ακούγονται οικεία ύστερα από όσα έλεγε ο Ησαΐας για τους ανθρώπους που νήστευαν και την ίδια μέρα μάλωναν και αδικούσαν. Το λάδι το μετράς με το κουτάλι. Τη βαριά κουβέντα πρέπει να την προλάβεις πριν βγει από το στόμα. Κι αν σου ξεφύγει, το ημερολόγιο δεν έχει χρώμα γι’ αυτήν. Πηγές: Ησαΐας, κεφάλαιο 58, μετάφραση των Εβδομήκοντα./ Διδαχή των Δώδεκα Αποστόλων, κεφάλαιο 8./ Ευσέβιος Καισαρείας, Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλίο Ε΄, κεφάλαιο 24./ Ελληνορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής, The Calendar of the Orthodox Church και Great Lent – A Week by Week Meaning./ Εκκλησία της Κύπρου, «Η νηστεία προ της εορτής της Χριστού Γεννήσεως» και «Περί Νηστείας».Ιερά Μητρόπολη Κωνσταντίας και Αμμοχώστου, «Η Νηστεία των Χριστουγέννων και το Σαρανταλείτουργο»./ Ιερός Ναός Αγίου Στυλιανού Γκύζη, Ημερολόγιο, Αγιολόγιο, Νηστειοδρόμιο 2026.
