Depository of News

424 π.Χ.: Ἀπομαγδαλία, η ψίχα που έκανε τη χαρτοπετσέτα

sigmalive.com · world

Το 424 π.Χ., στα Λήναια της Αθήνας, ο Αλλαντοπώλης των Ιππέων λέει πως μεγάλωσε τρώγοντας απομαγδαλιές. Ο Παφλαγόνας τον αρπάζει από τη λέξη. «Ἀπομαγδαλιὰς ὥσπερ κύων;» Απομαγδαλιές, σαν σκύλος; Το αστείο βγάζει νόημα αν ξέρεις τι είχε προηγηθεί. Πριν φτάσει στα σκυλιά, η ψίχα είχε περάσει από τα χέρια των ανθρώπων. Πάνω της είχαν σκουπίσει τα δάχτυλά τους. Από το «ἀπομάσσω», που σημαίνει «σκουπίζω», πήρε το όνομά της και η απομαγδαλία. Στη Φιγάλεια της Αρκαδίας η ψίχα είχε άλλη τύχη. Ο Αθήναιος διασώζει τη μαρτυρία του Αρμόδιου του Λεπρεάτη πως, μετά το δείπνο και πριν από τις σπονδές, οι συνδαιτυμόνες σκούπιζαν τα χέρια τους «τοῖς ψωμοῖς», με κομμάτια ψωμιού. Ύστερα ο καθένας έπαιρνε μαζί του τη δική του απομαγδαλία. Ο Αρμόδιος συνδέει το έθιμο με τους νυχτερινούς φόβους στα σταυροδρόμια. Τι ακριβώς έκαναν εκεί με την ψίχα μένει άγνωστο. Πότε, λοιπόν, το να πετάξεις ψωμί έγινε «αμαρτία»; Η χριστιανική μαρτυρία για τον άρτο φτάνει στον 1ο αιώνα μ.Χ. Ο Παύλος, στην Α΄ προς Κορινθίους επιστολή, παραδίδει τα λόγια του Χριστού για τον άρτο του Μυστικού Δείπνου, που βρίσκεται στο κέντρο της Θείας Ευχαριστίας. Στο Κατά Ιωάννην, μετά τον πολλαπλασιασμό των άρτων, ο Χριστός ζητά να μαζέψουν τα κομμάτια που περίσσεψαν «ἵνα μή τι ἀπόληται», για να μη χαθεί τίποτε. Η μία μαρτυρία αφορά τη λατρεία. Η άλλη δίνει μια εικόνα που χωρά και στο καθημερινό τραπέζι. Στην Κύπρο, οι λαογράφοι Τιτίνα Κυπρή και Κούλλα Πρωτοπαπά καταγράφουν πως, όταν έπεφτε το ψωμί, συχνά το φιλούσαν και έλεγαν «Χριστός». Η Δωρίτα Βοσκαρίδου θυμάται πως το έδιναν ύστερα στα πουλιά. Στον κάλαθο δεν το έριχναν. Η ίδια θυμίζει και τη φτώχεια των χρόνων που το ψωμί και οι ελιές μπορούσαν να είναι όλο κι όλο το φαγητό ενός σπιτιού. Στη χειρονομία αυτή συναντιούνται η ευλάβεια και η μνήμη της στέρησης. Ακόμη και σήμερα μπορεί κάποιος να περάσει μια μπουκιά ψωμί από τη λάμα του μαχαιριού. Αν τη φάει, η μπουκιά παραμένει μέρος του γεύματος. Αν την πετάξει, έρχεται στον νου το οικογενειακό «αμαρτία να πετάξεις το ψωμί». Το πότε πρωτοειπώθηκε αυτή η φράση μένει άγνωστο. Για το σκούπισμα του μαχαιριού ειδικά, οι πηγές αυτές δεν τεκμηριώνουν εκκλησιαστική απαγόρευση. Στο κυπριακό τραπέζι, πάντως, ο σεβασμός φαινόταν σε κάτι πολύ απλό. Αν έπεφτε το ψωμί, έσκυβες να το σηκώσεις. Πηγές: Αριστοφάνης, Ιππείς, στ. 414–415. Alan H. Sommerstein, Aristophanes: Knights, εισαγωγή, 1981./ Αθήναιος, Δειπνοσοφισταί, βιβλίο Δ΄. Liddell–Scott–Jones, λήμματα «ἀπομαγδαλία» και «ἀπομάσσω»./ Καινή Διαθήκη, Α΄ προς Κορινθίους 11, 23–26 και Κατά Ιωάννην 6, 12–13./ Κυπριακό Μουσείο Τροφίμων και Διατροφής, «Ψωμί σιταρένιο», με αποσπάσματα από τη μελέτη των Τιτίνας Κυπρή και Κούλλας Πρωτοπαπά. Δωρίτα Βοσκαρίδου, Μουσείο «Το Πλουμιστό Ψωμί». Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης. Ακολουθεί μια ψίχα ψωμιού από τη σκηνή του Αριστοφάνη μέχρι το κυπριακό τραπέζι.

Read full article →