1964: Το Ανώτατο και οι «πιστόλες με τα ράμματα» του Κυπριακού
Τρεις εφέσεις για εγγύηση έφεραν το νεοσύστατο Ανώτατο Δικαστήριο αντιμέτωπο με το ερώτημα της δικής του εξουσίας. Η απόφαση Ιμπραήμ επέτρεψε στη Δικαιοσύνη να συνεχίσει να λειτουργεί. Έθεσε και έναν όρο που μας αφορά ακόμη.Η εξαίρεση δικαιολογείται όσο διαρκούν οι περιστάσεις που την επέβαλαν. Στις 10 Νοεμβρίου 1964, τρεις δικαστές στη Λευκωσία έπρεπε, πριν κρίνουν τις εφέσεις που είχαν ενώπιόν τους, να απαντήσουν σε ένα ερώτημα που αφορούσε τους ίδιους. Με ποια εξουσία δίκαζαν; Ο Γενικός Εισαγγελέας είχε προσβάλει τρεις αποφάσεις με τις οποίες Τουρκοκύπριοι κατηγορούμενοι είχαν αφεθεί ελεύθεροι με εγγύηση εν αναμονή της δίκης τους. Η υπεράσπιση αμφισβήτησε τη συνταγματικότητα των διατάξεων βάσει των οποίων το νεοσύστατο Ανώτατο θα εκδίκαζε τις εφέσεις. Ένας από τους κατηγορουμένους ήταν ο Μουσταφά Ιμπραήμ. Το όνομά του έμεινε στη συνταγματική ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, επειδή η υπόθεσή του υποχρέωσε το Δικαστήριο να κρίνει τον νόμο από τον οποίο αντλούσε τη δική του εξουσία. Το Σύνταγμα του 1960 είχε προβλέψει δύο χωριστά ανώτατα δικαστήρια. Στο Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο ανέθετε, μεταξύ άλλων, τον έλεγχο της συνταγματικότητας και την εκδίκαση διοικητικών προσφυγών. Στο Ανώτατο Δικαστήριο, το High Court του αγγλικού κειμένου, ανέθετε την ανώτατη εφετειακή δικαιοδοσία. Στη σύνθεση και των δύο συμμετείχαν δικαστές από τις δύο κοινότητες, με ουδέτερο πρόεδρο. Η σύνθεση αυτή αποτελούσε μέρος της συνταγματικής συμφωνίας πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η Δημοκρατία. Όταν τα δύο δικαστήρια αδυνατούσαν πλέον να λειτουργήσουν όπως προέβλεπε το Σύνταγμα, τέθηκε ευθέως το ζήτημα ποιος μπορούσε να ασκήσει τις αρμοδιότητές τους. Ύστερα από τις διακοινοτικές συγκρούσεις που ξέσπασαν τον Δεκέμβριο του 1963, το πρόβλημα ήταν άμεσο. Οι ποινικές εφέσεις έπρεπε να εκδικάζονται και ο πολίτης έπρεπε να μπορεί να προσφεύγει κατά μιας πράξης της διοίκησης. Τον Ιούλιο του 1964 η Βουλή ανέθεσε, με τον νόμο 33/1964, τις αρμοδιότητες των δύο δικαστηρίων σε ένα ενιαίο Ανώτατο. Η ρύθμιση επέτρεπε στη δικαστική λειτουργία να συνεχιστεί. Ένας κοινός νόμος, όμως, μετέβαλλε στην πράξη την κατανομή αρμοδιοτήτων που είχε ορίσει το ίδιο το Σύνταγμα. Με ποια συνταγματική βάση μπορούσε να ισχύσει; Το Ανώτατο έδωσε την απάντηση με το δίκαιο της ανάγκης. Δέχθηκε ότι, σε εξαιρετικές περιστάσεις και υπό αυστηρές προϋποθέσεις, ήταν συνταγματικώς ανεκτή η παρέκκλιση από συγκεκριμένες διατάξεις, ώστε να διασφαλισθεί η λειτουργία της Δικαιοσύνης. Στη συγκεκριμένη υπόθεση έκρινε έγκυρες τις επίμαχες διατάξεις του νόμου του 1964 και αναγνώρισε την αρμοδιότητά του να εκδικάσει τις εφέσεις. Για να μπορεί ο αναγνώστης να δει πώς θεμελίωσε το Ανώτατο το δίκαιο της ανάγκης και ποια όρια έθεσε στην εφαρμογή του, παραθέτουμε σύνδεσμο προς το πλήρες κείμενο της απόφασης στην υπόθεση Μουσταφά Ιμπραήμ και άλλων, της 10ης Νοεμβρίου 1964 https://www.cylii.org/cy/cases/ad/clr/1964/1964_1_195.pdf Στο σκεπτικό του, ο δικαστής Ιωσήφ Ιωσηφίδης διατύπωσε τέσσερις προϋποθέσεις. Η ανάγκη πρέπει να είναι επιτακτική και αναπόφευκτη ή να συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις. Καμία άλλη λύση δεν πρέπει να είναι διαθέσιμη. Το μέτρο πρέπει να είναι ανάλογο προς την ανάγκη που καλείται να αντιμετωπίσει. Τέλος, πρέπει να έχει προσωρινό χαρακτήρα και να διαρκεί όσο διαρκούν οι εξαιρετικές περιστάσεις. Το αν πληρούνται αυτοί οι όροι υπόκειται σε δικαστικό έλεγχο. Το 1985, στην υπόθεση Kofteros, το Ανώτατο διευκρίνισε ότι το βάρος της απόδειξης φέρει εκείνος που επικαλείται το δίκαιο της ανάγκης. Στην Κύπρο λέμε «πιστόλες με τα ράμματα»* για μια πρόχειρη λύση που στήνεται με ό,τι υπάρχει στο χέρι. Η νομοθετική λύση του 1964 γεννήθηκε πράγματι υπό την πίεση των περιστάσεων. Η σημασία της Ιμπραήμ έγκειται στο ότι υπέβαλε τη λύση αυτή σε όρους που μπορούσαν να ελεγχθούν. Ο τέταρτος όρος είναι ίσως ο δυσκολότερος στην εφαρμογή. Τη στιγμή της κρίσης, όλοι βλέπουν τι κινδυνεύει να πάψει να λειτουργεί. Χρόνια αργότερα, όταν η έκτακτη ρύθμιση έχει γίνει μέρος της καθημερινής λειτουργίας του κράτους, χρειάζεται να εξεταστεί εκ νέου αν εξακολουθούν να συντρέχουν οι λόγοι που την επέβαλαν. Η ιστορία του ίδιου του Ανωτάτου δείχνει ότι μια θεσμική ρύθμιση μπορεί να αναθεωρηθεί. Την 1η Ιουλίου 2023, με τη δικαστική μεταρρύθμιση, το ενιαίο Ανώτατο έδωσε τη θέση του σε δύο χωριστά δικαστήρια, το Ανώτατο Συνταγματικό Δικαστήριο και το Ανώτατο Δικαστήριο. Η διάκριση των δύο αποκαταστάθηκε σε νέο συνταγματικό και νομοθετικό πλαίσιο, σχεδόν έξι δεκαετίες αφότου οι αρμοδιότητές τους είχαν ανατεθεί σε ένα ενιαίο όργανο. Για το Κυπριακό του 2026, η υπόθεση Ιμπραήμ θέτει ένα συγκεκριμένο ερώτημα για τον σχεδιασμό μιας διευθέτησης. Πώς θα λειτουργούν οι κοινοί θεσμοί όταν προκύψει σοβαρή διαφωνία; Ποιος θα έχει την αρμοδιότητα να αποφασίσει, με ποια διαδικασία και με ποιες εγγυήσεις για τα δικαιώματα όλων; Η δοκιμασία ενός συνταγματικού σχήματος έρχεται ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία η πολιτική συνεννόηση δυσκολεύει και ο πολίτης εξακολουθεί να χρειάζεται έναν δικαστή που να μπορεί να κρίνει την υπόθεσή του. Το 1964, μέσα από τρεις εφέσεις για εγγύηση, το Ανώτατο απάντησε πώς μπορούσε η Δημοκρατία να συνεχίσει να απονέμει δικαιοσύνη μέσα στην κρίση. Εξήντα δύο χρόνια αργότερα, η ευθύνη της πολιτικής είναι να δώσει τη δική της απάντηση. Να συμφωνήσει σε θεσμούς που θα μπορούν να λειτουργούν και όταν δοκιμάζονται, ώστε η επόμενη κρίση να βρίσκει την πολιτεία με κανόνες που έχουν συμφωνηθεί από πριν. *«Πιστόλες με τα ράμματα»: Στην κυπριακή καθομιλουμένη, η φράση λέγεται για μια πρόχειρη, αυτοσχέδια λύση που στήνεται με ό,τι βρίσκεται πρόχειρο. Τα «ράμματα» εδώ είναι κορδόνια. Στο Μουσείο της Κυπριακής Αστυνομίας εκτίθεται ένα αυτοσχέδιο όπλο γνωστό ως «πιστόλα με τα ράμματα». Στον τίτλο του άρθρου, η έκφραση χρησιμοποιείται μεταφορικά για τη λύση που επιστρατεύθηκε το 1964, υπό την πίεση των περιστάσεων, ώστε να συνεχίσει να λειτουργεί η κυπριακή Δικαιοσύνη. Πηγές: Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας του 1960, ιδίως άρθρα 133 και 153 / Ο περί Απονομής της Δικαιοσύνης (Ποικίλαι Διατάξεις) Νόμος του 1964, Ν. 33/1964 / The Attorney-General of the Republic v. Mustafa Ibrahim and Others, (1964) 1 C.L.R. 195 / Kofteros v. Electricity Authority, (1985) 3 C.L.R. 394 / Ανώτατο Δικαστήριο Κύπρου, Annual Review 2024.
