14 Νοεμβρίου 1921: Η «Ένωση» της Κύπρου με την Ελλάδα στα ρολόγια
Η Λευκωσία γύρισε τους δείκτες της 13 λεπτά και 28 δευτερόλεπτα πίσω και βρέθηκε στην ίδια ώρα με την Αθήνα. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, λίγα βήματα στην οδό Λήδρας αρκούσαν για να βρεθείς στην ώρα της Τουρκίας. Στον Πενταδάκτυλο, η διαφορά της μίας ώρας σήμαινε ότι τα παιδιά πήγαιναν σχολείο πριν από την ανατολή. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη* «Θα σε πάρω στις οκτώ», λες από τη Λευκωσία σ’ έναν άνθρωπο στην Αθήνα. Κανένας από τους δύο δεν χρειάζεται να ρωτήσει «οκτώ δική σου ώρα ή δική μου;». Αν, όμως, ο καθένας ρύθμιζε το ρολόι του με βάση τον ήλιο της πόλης του, η Λευκωσία θα ήταν περίπου 39 λεπτά μπροστά. Τόσα χρόνια, όταν λέμε στην Κύπρο «Ένωση με την Ελλάδα», φέρνουμε στον νου μας σημαίες, ψηφίσματα και χάρτες. Μια μικρή, καθημερινή ένωση έγινε στ’ αλήθεια. Και για να συναντήσει η Λευκωσία την Αθήνα, χρειάστηκε να γυρίσει τους δείκτες της προς τα πίσω. Η διεθνής βάση ζωνών ώρας IANA τοποθετεί την αλλαγή στη νύχτα της 13ης προς τη 14η Νοεμβρίου 1921. Ως τότε καταγράφει για τη Λευκωσία τοπική μέση ώρα δύο ώρες, 13 λεπτά και 28 δευτερόλεπτα μπροστά από το Γκρίνουιτς. Με τη νέα ρύθμιση η διαφορά έγινε ακριβώς δύο ώρες. Τη στιγμή που με την παλιά ώρα θα έμπαινε η Δευτέρα 14 Νοεμβρίου, με τη νέα ήταν ακόμη 11:46:32 το βράδυ της Κυριακής. Εκείνη η Κυριακή κράτησε 13 λεπτά και 28 δευτερόλεπτα παραπάνω. Η ακριβής ημερομηνία και τα δευτερόλεπτα προκύπτουν από την ιστορική εγγραφή της IANA. Η αρχική κυβερνητική πράξη της Κύπρου παραμένει ανεπιβεβαίωτη. Λίγα χρόνια αργότερα, ο πίνακας του αμερικανικού Bureau of Standards καταγράφει την Κύπρο δύο ώρες μπροστά από το Γκρίνουιτς, με μεσημβρινό αναφοράς τις 30 μοίρες ανατολικά. Για την Ελλάδα σώζεται και το δημοσίευμα της εποχής. Στο φύλλο της 9ης Ιουλίου 1916, η Νέα Εφημερίς του Ηρακλείου τύπωσε μια σύντομη είδηση με τίτλο «Διάταγμα περί αλλαγής της ώρας». Η Ώρα Ανατολικής Ευρώπης θα ίσχυε σε όλη την Ελλάδα από τις 15 Ιουλίου με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή τις 28 Ιουλίου με το σημερινό. Οι δείκτες στην Αθήνα πήγαν περίπου 25 λεπτά μπροστά. Πέντε χρόνια αργότερα, η Λευκωσία πήγε τους δικούς της πίσω. Έτσι συναντήθηκαν τα δύο ρολόγια. Πώς γίνεται, όμως, να έχουμε κοινή ώρα, αφού η Κύπρος βρίσκεται τόσο ανατολικότερα; Η Λευκωσία βρίσκεται περίπου στις 33,4 μοίρες ανατολικά του Γκρίνουιτς και η Αθήνα στις 23,7. Καθώς η Γη περιστρέφεται, κάθε μοίρα γεωγραφικού μήκους αντιστοιχεί σε περίπου τέσσερα λεπτά ηλιακής ώρας. Οι σχεδόν δέκα μοίρες που χωρίζουν τις δύο πρωτεύουσες δίνουν περίπου 39 λεπτά. Όταν ο ήλιος βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο της ημερήσιας διαδρομής του στη Λευκωσία, στην Αθήνα έχει ακόμη δρόμο. Το ζήτημα προκύπτει όταν η ώρα πρέπει να ταξιδέψει. Ο κάτοικος μιας πόλης μπορεί να κοιτάξει τη σκιά στην πλατεία του. Το ωράριο του τρένου, όμως, πρέπει να διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο στην αφετηρία, στις ενδιάμεσες στάσεις και στον προορισμό. Κι όταν ένα τηλεγράφημα φεύγει από μια πόλη και φτάνει σε άλλη, οι ώρες αποστολής και παραλαβής χρειάζονται κοινό σημείο αναφοράς. Στη Διεθνή Διάσκεψη του Μεσημβρινού, στην Ουάσιγκτον το 1884, οι σιδηρόδρομοι αναφέρθηκαν ως παράδειγμα αυτής της ανάγκης. Η διάσκεψη πρότεινε τον μεσημβρινό του Γκρίνουιτς ως κοινή αφετηρία μέτρησης. Η Ώρα Ανατολικής Ευρώπης έχει ως σημείο αναφοράς τον 30ό ανατολικό μεσημβρινό. Τριάντα μοίρες επί τέσσερα λεπτά δίνουν ακριβώς δύο ώρες μπροστά από το Γκρίνουιτς. Σε έναν χάρτη με θεωρητικές ζώνες πλάτους 15 μοιρών, η ζώνη αυτή θα εκτεινόταν από τις 22,5 έως τις 37,5 μοίρες ανατολικά. Η Αθήνα βρίσκεται κοντά στο δυτικό της άκρο και η Λευκωσία ανατολικά από το κέντρο της. Χωρούν στην ίδια ζώνη, παρόλο που τα ηλιακά τους μεσημέρια απέχουν σχεδόν 39 λεπτά. Σ’ εκείνη τη Λευκωσία, την ώρα μπορούσες και να την ακούσεις. Κάτω από μια παλιά φωτογραφία της Αρχιγραμματείας, με ποδηλάτες να περνούν μπροστά από το κτίριο, η αγγλική λεζάντα λέει «Μια γνώριμη εικόνα όταν το ρολόι χτυπά μία!». Το ρολόι της Αρχιγραμματείας χάθηκε, όπως τόσα άλλα. Να ’ταν ρολόι χειρός, να πεις πως παράπεσε… Η κυπριακή ειρωνεία αρχίζει το 1921. Η Βρετανία είχε προσαρτήσει την Κύπρο το 1914 και το νησί βρισκόταν υπό βρετανική διοίκηση όταν άλλαξε η ώρα του. Σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, το ενωτικό δημοψήφισμα του Ιανουαρίου του 1950 έδωσε πολιτική έκφραση στο αίτημα των Ελληνοκυπρίων για Ένωση. Το 1960 η Κύπρος απέκτησε την ανεξαρτησία της ως Κυπριακή Δημοκρατία. Η «Ένωση» στα ρολόγια είχε προηγηθεί. Προέκυψε από την υιοθέτηση μιας περιφερειακής ώρας που χρησιμοποιούσε ήδη η Ελλάδα. Στον ίδιο αμερικανικό πίνακα, την ίδια ώρα είχε και η Αίγυπτος. Τον Σεπτέμβριο του 2016 η Τουρκία αποφάσισε να κρατήσει τη θερινή ώρα όλο τον χρόνο. Η τουρκοκυπριακή διοίκηση ακολούθησε την Άγκυρα, παρά τις αντιδράσεις. Στις 30 Οκτωβρίου, όταν στις περιοχές που ελέγχει η Κυπριακή Δημοκρατία και στην Ελλάδα οι δείκτες γύρισαν μία ώρα πίσω, στα κατεχόμενα έμειναν στη θέση τους. Έτσι απέκτησε δύο ώρες η ίδια πόλη. Στην οδό Λήδρας, το παράλογο μετριόταν σε βήματα. Μπορούσες να φτάσεις στο οδόφραγμα στις δέκα το πρωί και, μόλις περνούσες απέναντι, να είναι έντεκα. Ήσουν ακόμη στη Λευκωσία και το ρολόι σου έδειχνε την ώρα της Τουρκίας. Στην επιστροφή έπαιρνες πίσω την ώρα που είχες χάσει. Για τα παιδιά που έπρεπε να βρίσκονται στο σχολείο την ίδια ώρα κάθε πρωί, η διαφορά αυτή σήμαινε ότι έβγαιναν στον δρόμο μία ώρα νωρίτερα σε σχέση με το φως της ημέρας. Στις 29 Νοεμβρίου 2016, γύρω στις 07:10 στα κατεχόμενα, δηλαδή στις 06:10 στις ελεύθερες περιοχές, ένα φορτηγό συγκρούστηκε σε στροφή με σχολικό μικρολεωφορείο στον δρόμο Κερύνειας–Κυθρέας, στον Πενταδάκτυλο. Ο ήλιος δεν είχε ακόμη ανατείλει. Σκοτώθηκαν δύο μαθήτριες, η Sude Demirkıran και η İlayda Yeliz Öztürk, και ο οδηγός του σχολικού, Denktaş Mutluel. Ο οδηγός του φορτηγού καταδικάστηκε αργότερα για τη σύγκρουση. Την επομένη, η Yenidüzen έβαλε δίπλα στις φωτογραφίες των τριών νεκρών τον τίτλο «Τρεις ζωές στο σκοτεινό πρωινό». Η Kıbrıs έγραψε «Κλαίμε αίμα» και η Afrika έβαλε με τεράστια γράμματα μία λέξη, «Δολοφόνοι». Η Σημερινή, στο ρεπορτάζ της ίδιας ημέρας, κατέγραψε τις αντιδράσεις τόσο για τη μη αλλαγή της ώρας όσο και για την κακή κατάσταση του δρόμου. «Στο σκοτάδι δεν πάμε σχολείο», φώναξαν οι Τουρκοκύπριοι μαθητές που βγήκαν στους δρόμους της Λευκωσίας. Μαζί τους διαμαρτυρήθηκαν εκπαιδευτικοί και εργαζόμενοι. Η συντεχνία των δασκάλων ζήτησε να γυρίσουν τα ρολόγια μία ώρα πίσω, ώστε τα παιδιά να πηγαίνουν σχολείο με το φως της ημέρας. Αυτή ήταν η ευθύνη που έθεσαν δημόσια οι διαδηλωτές. Η επιλογή να ακολουθηθεί η ώρα της Τουρκίας είχε μεταφέρει τη σχολική διαδρομή στο σκοτάδι. Τον Σεπτέμβριο του 2017, όταν η τουρκοκυπριακή διοίκηση επέμενε ακόμη ότι θα ακολουθούσε την ώρα της Τουρκίας, ο τότε γενικός γραμματέας της συντεχνίας των δασκάλων, Σενέρ Ελτσίλ, προειδοποίησε ότι οι μαθητές θα πήγαιναν ξανά σχολείο στο σκοτάδι. Στις 29 Οκτωβρίου 2017, έντεκα μήνες μετά το δυστύχημα, τα ρολόγια στα κατεχόμενα γύρισαν μία ώρα πίσω μαζί με εκείνα στην υπόλοιπη Κύπρο και στην Ελλάδα. Η Τουρκοκύπρια δημοσιογράφος Εσρά Αϊγκίν απέδωσε την απόφαση στην επιμονή της κοινότητάς της και έγραψε ότι η Κύπρος θα ήταν ξανά ενωμένη στην ώρα. Η πολιτική επιλογή να ακολουθηθεί η Άγκυρα είχε φτάσει μέχρι το ρολόι ενός παιδιού στη Λευκωσία, την ώρα που έφευγε για το σχολείο. Χρειάστηκαν τρεις θάνατοι και η επιμονή των ίδιων των Τουρκοκυπρίων για να αποκτήσει το αίτημά τους το βάρος που του αναλογούσε. Το 1921 η Λευκωσία συνάντησε την Αθήνα στο ρολόι. Το 2017 συναντήθηκαν ξανά οι δύο πλευρές της ίδιας πόλης. Σήμερα μπορείς να περάσεις τη Λήδρας και να κρατήσεις το ρολόι σου όπως είναι. Κι αν έχεις πει σε κάποιον στην Αθήνα «θα σε πάρω στις οκτώ», μπορείς να τον πάρεις στις οκτώ κι από τις δύο πλευρές. Πηγές: IANA Time Zone Database, ιστορικές εγγραφές για Λευκωσία και Αμμόχωστο./Time and Date, ιστορικές μεταβολές ώρας στην Ελλάδα και την Κύπρο./ U.S. Bureau of Standards, Standard Time Throughout the World, Circular No. 280 και Circular No. 406. Διεθνής Διάσκεψη του Μεσημβρινού, πρακτικά, Ουάσιγκτον, 1884./ Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, χρονολόγιο του Κυπριακού. /Yenidüzen, Kıbrıs και Afrika, πρωτοσέλιδα της 30ής Νοεμβρίου 2016./ Σημερινή, «Φονική σύγκρουση στα κατεχόμενα» 30 Νοεμβρίου 2016, σελ. 3./ Cyprus Mail/ 30 Οκτωβρίου και 1 Δεκεμβρίου 2016, 13 Απριλίου, 11 Σεπτεμβρίου και 17 Οκτωβρίου 2017./ Yenidüzen, «Yaşasaydı 24 yaşında olacaktı», 29 Νοεμβρίου 2023. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης και γράφει το «Παλαιολόγιο», αναζητώντας την ιστορία πίσω από όσα θεωρούμε αυτονόητα στην καθημερινή μας ζωή.