Το τίμημα μιας ζωής στον αυτόματο πιλότο
Πόση απόσταση μπορεί να κρύβει ένα «καλά είμαι» από όσα πραγματικά νιώθουμε; Ο ψυχίατρος, ψυχαναλυτής και συγγραφέας Σάββας Σαββόπουλος μιλά στο SigmaLive για τη ζωή στον αυτόματο πιλότο, τα τραύματα και τη σύνθετη σχέση ψυχής και σώματος. Αφορμή για την συζήτησή μας στάθηκε η παρουσία του στην 5η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού. όπου θα συμμετάσχει με δύο εκδηλώσεις. Η πρώτη έχει τίτλο «Όταν η αβεβαιότητα γίνεται τραύμα» και είναι μια συζήτηση με αφορμή το βιβλίο «Ο Μηχανιστικός Άνθρωπος», με συντονιστή τον κλινικό ψυχολόγο και ψυχαναλυτικό ψυχοθεραπευτή Παντελή Παντελή. Η δεύτερη έχει τίτλο «Η σχέση ψυχής-σώματος: αυτοάνοσα, καρκίνος, κρίσεις πανικού και burnout» και αποτελεί ένα τρίωρο βιωματικό masterclass. Συνέντευξη από Χρήστο Μιχάλαρο Στον «Μηχανιστικό άνθρωπο» περιγράφετε μια ζωή που απομακρύνεται από το συναίσθημα. Σκέφτομαι τον άνθρωπο που ξυπνά, δουλεύει, διεκπεραιώνει, επιστρέφει σπίτι και λέει «καλά είμαι». Πόσο μπορεί να απέχει αυτό το «καλά» από την αλήθεια του; Και γιατί συχνά επιβραβεύουμε ακριβώς εκείνον που έχει μάθει να μη νιώθει; Ο άνθρωπος μπορεί να λειτουργεί αποτελεσματικά στην καθημερινότητά του και συγχρόνως να είναι βαθιά αποξενωμένος από τον εαυτό του. Να εργάζεται, να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις του, να επιτυγχάνει τους στόχους του, αλλά να έχει χάσει την επαφή με τον εαυτό του, τις συγκινήσεις, τις επιθυμίες και τα όνειρά του. Το «καλά είμαι» μπορεί τότε να σημαίνει απλώς «ανταποκρίνομαι σε όσα μου έχουν αναθέσει». Ο μηχανιστικός άνθρωπος, έχοντας βιώσει πρώιμες τραυματικές καταστάσεις, τις διαψεύδει ή τις καταστέλλει για να επιβιώσει ψυχικά. Αυτό συμβαίνει γιατί του είναι αδύνατο να τις επεξεργαστεί ψυχικά. Όμως, αποκόπτοντας τα επώδυνα συναισθήματα που τα τραύματα προκάλεσαν, κινδυνεύει να αποκοπεί και από εκείνο το μέρος του εαυτού του που τα βίωσε. Έτσι αποκόπτεται από την εσωτερική του πραγματικότητα σε βαθμό που ποικίλλει. Ο σύγχρονος πολιτισμός επιβραβεύει αυτή τη μηχανιστική ζωή του ανθρώπου γιατί τον καθιστά παραγωγικό, πειθαρχημένο, προσαρμοστικό, κυρίως συμμορφωμένο στις κοινωνικές επιταγές. Όσο εγκαθίσταται η μηχανιστική λειτουργία, τόσο περισσότερο αποξενώνεται από τα συναισθήματά του και ενδιαφέρεται όλο και λιγότερο για όσα αισθάνεται, ενώ επικεντρώνεται σε όσα παράγει και στην εκπλήρωση των στόχων του. Ωστόσο αυτό που η κοινωνία αναγνωρίζει ως επιτυχημένη λειτουργία λόγω της συμμόρφωσης τόσο στις απαιτήσεις του εξωτερικού περιβάλλοντος όσο και σε εσωτερικευμένα, συχνά απρόσιτα ιδεώδη μπορεί να οδηγήσει σε μια βαθιά ψυχική αλλοτρίωση. Το τίμημα μπορεί να είναι η απώλεια της χαράς, της ζωντάνιας και της δυνατότητας να εγκαθιστά ουσιαστικές σχέσεις με τους άλλους. Εάν η μηχανιστική ζωή παραταθεί επί μακρόν και η ζωή χάσει τη νοστιμιά της, αυτό μπορεί να σηματοδοτεί ότι ήδη έχει αρχίσει μία ποιοτική υποβάθμιση της λίμπιντο και γενικότερα της ψυχικής λειτουργίας, η οποία ενδέχεται να οδηγήσει σε ψυχοσωματική αποδιοργάνωση και σωματική νόσο. «Σώμα από ουρανό, ψυχή από χώμα»: ο τίτλος σας αναποδογυρίζει την εικόνα που έχουμε μάθει για τα δύο. Τι σας ενδιαφέρει να αμφισβητήσετε με αυτή την αντιστροφή; Μήπως, στην προσπάθειά μας να εξυψώσουμε την ψυχή, έχουμε υποτιμήσει το σώμα που μας κρατά στη ζωή; Με αυτόν τον τίτλο θέλησα να αμφισβητήσω τον παραδοσιακό διαχωρισμό ανάμεσα στο σώμα και την ψυχή, που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο. Συνήθως θεωρούμε το σώμα κάτι γήινο, υλικό, φθαρτό, ενώ αποδίδουμε στην ψυχή έναν ανώτερο, μεταφυσικό χαρακτήρα. Θέλω ακριβώς να τονίσω ότι το σώμα δεν είναι απλώς ζωντανή ύλη, αλλά έχει μέσα του ψυχή, όπως και η ψυχή έχει μέσα της σώμα. Όταν στην ψυχανάλυση μιλάμε για ψυχισμό, για ψυχή, δεν μιλάμε για την ψυχή, όπως την εξετάζουν οι θεολόγοι ή οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι. Βασικά αναφερόμαστε στις νοητικές, αντιληπτικές και αναπαραστατικές λειτουργίες, όπως και στη συναισθηματική ζωή του ανθρώπου. Η ψυχική λειτουργία δεν συνδέεται μόνο με τον εγκέφαλο, αλλά με ολόκληρο το σώμα. Εάν κάποιο τμήμα του σώματος υπολειτουργεί ή ακρωτηριαστεί, επηρεάζεται ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και σκεφτόμαστε τον κόσμο και τον εαυτό μας. Ο ψυχισμός διαμορφώνεται μαζί με το σώμα από την αρχή της ζωής. Μέσα από τη φροντίδα, την αγάπη, την επικοινωνία και την οριοθέτηση, το βρέφος αποκτά σταδιακά την αίσθηση του εαυτού του και της ταυτότητάς του. Έτσι, σταδιακά, αναπτύσσει τη δυνατότητα να αναγνωρίζει και να επεξεργάζεται τις σκέψεις και τα συναισθήματά του. Θα ήταν λάθος να πούμε ότι το ένα είναι πιο σημαντικό απ’ το άλλο. Πρόκειται για δύο αλληλένδετες εκφράσεις της ανθρώπινης ύπαρξης και αυτό που τις κρατάει ζωντανές δεν είναι τίποτα άλλο από την αγάπη, τον έρωτα που τροφοδοτεί η λίμπιντο. Στα βιβλία σας εξετάζετε τη σχέση της ψυχικής οδύνης με τη σωματική ασθένεια. Εδώ, όμως, υπάρχει μια λεπτή γραμμή: ο ασθενής μπορεί να ακούσει «αρρώστησες επειδή δεν διαχειρίστηκες σωστά τη ζωή σου». Πώς μιλάτε γι’ αυτή τη σχέση χωρίς να προσθέτετε ενοχή στον πόνο; Και πού βάζετε το όριο ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και την ερμηνεία; Τα ψυχικά τραύματα δεν προκαλούν μόνο οδύνη, αλλά μπορούν επίσης να επηρεάσουν την ψυχική και τη σωματική υγεία του ατόμου. Δεν είναι ο ρόλος του γιατρού να κατηγορήσει τον άνθρωπο που αρρωσταίνει ότι ευθύνεται για την ασθένειά του. Συχνά ο ίδιος ο ασθενής κατηγορεί τον εαυτό του γι’ αυτό. Εξάλλου δεν επέλεξε τα γονίδιά του, το περιβάλλον μέσα στο οποίο γεννήθηκε, έζησε και πληγώθηκε, ούτε τον τρόπο με τον οποίο αντιδραστικά οργανώθηκε ο ψυχισμός του. Ακόμη και αν ο τρόπος ζωής και οι συνήθειές του ενδεχομένως συνέβαλαν στην εμφάνιση της ασθένειας, δεν είμαστε εισαγγελείς για να τον κατηγορήσουμε. Είμαστε εκεί για να τον πλαισιώσουμε, να συμπορευτούμε μαζί του, να καταλάβουμε, να προσδώσουμε νόημα σε όσα συμβαίνουν. Στην εμφάνιση μιας σωματικής νόσου εμπλέκονται πολύπλοκοι βιολογικοί, γενετικοί, περιβαλλοντικοί και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ψυχολογικοί παράγοντες (π.χ. στρες, διάχυτο άγχος, χρόνια κατάθλιψη, μηχανιστική ζωή). Ιδιαίτερα το χρόνιο στρες επηρεάζει το νευρικό, το ανοσοποιητικό και το ενδοκρινικό σύστημα. Επιδημιολογικά ευρήματα συσχετίζουν το στρες με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης αυτοάνοσων νοσημάτων, χωρίς όμως αυτό να αποδεικνύει μια απλή σχέση αιτίου και αποτελέσματος. Ο ψυχαναλυτής επιχειρεί να κατανοήσει σε ποιες συνθήκες εμφανίστηκε η νόσος τη συγκεκριμένη στιγμή, λαμβάνοντας υπόψη την ψυχική λειτουργία, την οργανική κατάσταση και την ιστορία του ασθενούς. Στη συνέχεια θα προσπαθήσει να προσδώσει νόημα σε αυτό που συμβαίνει στο σώμα. Ωστόσο, το νόημα που μπορεί να αποκτήσει μια ασθένεια μέσα από την ψυχοθεραπευτική εργασία δεν πρέπει να συγχέεται με τους πραγματικούς αιτιολογικούς παράγοντες που την προκάλεσαν. Στη συνέχεια ο ασθενής θα μπορέσει να εντάξει το νόημα που προσδίδει στη νόσο στην ιστορία της ζωής του. Με τη στήριξη του θεραπευτή ο ασθενής μπορεί να αντιμετωπίσει καλύτερα την εμπειρία της νόσου, παράλληλα με την απαραίτητη ιατρική θεραπεία. Το βιβλίο σας «Εμείς και η ψυχή μας - Όλα όσα θέλατε να ρωτήσετε έναν ψυχίατρο - ψυχαναλυτή», η συζήτησή σας με τον Κώστα Γιαννακίδη, προσκαλεί τον αναγνώστη να ρωτήσει έναν ψυχίατρο όσα τον απασχολούν. Αναρωτιέμαι αν σήμερα αποκτούμε μεγαλύτερη επαφή με τον εαυτό μας ή απλώς καλύτερο λεξιλόγιο για να τον περιγράφουμε. Μπορεί κάποιος να μιλά άνετα για τα τραύματά του και παρ’ όλα αυτά να τα κρατά ανέγγιχτα; Το να βρίσκουμε τις λέξεις που αντιστοιχούν σε αυτό που συμβαίνει μέσα μας αποτελεί μια πρώτη μορφή επαφής με τον εαυτό μας. Σήμερα χρησιμοποιούνται συχνά από τον τύπο και το κοινό ψυχολογικοί όροι, όπως τραύμα, ναρκισσισμός, κατάθλιψη, πένθος, χωρίς να είναι πάντα σαφές τι ακριβώς σημαίνουν. Ωστόσο αυτό έχει και μια θετική πλευρά, επειδή περιορίζει τη σιωπή και το στίγμα γύρω από τις ψυχικές διαταραχές. Στην ψυχοθεραπεία συχνά υπάρχει ο κίνδυνος η ψυχολογική ορολογία να χρησιμοποιείται ως μια διανοητική άμυνα απέναντι στις συγκινήσεις. Ένας άνθρωπος μπορεί να περιγράφει με εντυπωσιακή ακρίβεια τα τραύματά του, να γνωρίζει ακόμη και τις πιθανές αιτίες τους, αλλά να παραμένει αποκομμένος από τον πόνο, τον θυμό ή τη θλίψη που αυτά προκάλεσαν. Στην ψυχανάλυση δεν αρκεί να αναπαριστούμε με εικόνες και λέξεις την ιστορία μας. Χρειάζεται να μπορέσουμε να συνδέσουμε τις αναπαραστάσεις των γεγονότων με τα συναισθήματα που διακινήθηκαν από αυτά. Επίσης να αναγνωρίσουμε τις τραυματικές εμπειρίες που εξακολουθούν να επηρεάζουν τις σχέσεις και τις επιλογές μας. Κάποιες φορές η συνεχής αναφορά στο τραύμα μπορεί να μετατραπεί σε μια νέα ταυτότητα, που καθηλώνει τον άνθρωπο σε όσα υπέστη και τον ακινητοποιεί ψυχικά, σαν να ζει πλέον μόνο για το τραύμα. Το ζητούμενο δεν είναι να μάθουμε απλώς να μιλάμε για τον εαυτό μας, αλλά να μπορέσουμε να τον συναντήσουμε. Και αυτό απαιτεί κάτι περισσότερο από λέξεις: χρειάζεται συγκίνηση, επεξεργασία και ουσιαστική σχέση με τις επιθυμίες μας και με τον άλλον. Τα «Επτά παραμύθια ζωής» προέκυψαν από την εργασία σας με ανθρώπους που νοσούσαν από καρκίνο. Υπήρξε κάτι σε αυτές τις συναντήσεις που άλλαξε τον δικό σας τρόπο να ζείτε — όχι μόνο τον τρόπο να θεραπεύετε; Τι δυσκολεύεται να παραδεχτεί στον εαυτό του ένας άνθρωπος που έχει περάσει τόσα χρόνια ακούγοντας τον πόνο των άλλων; Η πολύχρονη εργασία μου με ανθρώπους που αντιμετώπισαν τον καρκίνο με έφερε επανειλημμένα αντιμέτωπο με τα όριά μου, αλλά και με τη δυνατότητα να μετακινηθώ υπαρξιακά, να αλλάξω. Συνάντησα ανθρώπους που, μέσα από τη δοκιμασία της ασθένειάς τους, ανακάλυψαν πλευρές του εαυτού τους που μέχρι τότε αγνοούσαν. Συμπορεύτηκα με ασθενείς που βίωναν πάγωμα, απελπισία, θυμό, μοναξιά, παραίτηση ή αδικία και που στη συνέχεια μπόρεσαν να ξαναβρούν την επιθυμία για ζωή, ακόμη και όταν η προοπτική του θανάτου ήταν παρούσα. Οι συναντήσεις με τους καρκινοπαθείς υπενθυμίζουν ότι η ζωή δεν είναι αυτονόητη, ούτε ανεξάντλητη. Συχνά αναδεικνύουν ότι αναλωνόμαστε σε επιδιώξεις που μάλλον ανταποκρίνονται στο στυλ ζωής που επιβάλλει ο σύγχρονος ναρκισσιστικός πολιτισμός, παραμελώντας τις επιθυμίες μας και όσα έχουν πραγματικά σημασία για εμάς. Ο θεραπευτής δεν μένει ανεπηρέαστος από αυτές τις εμπειρίες. Δεν μπορείς να είσαι δίπλα στον πόνο του συνανθρώπου σου και να παραμένεις συναισθηματικά αμέτοχος. Αντέχεις τον πόνο και την αγωνία του ασθενούς. Αλλά κι εσύ νιώθεις ευάλωτος, συνειδητοποιείς ότι θα μπορούσες να είσαι στη θέση του ασθενούς σου και βιώνεις τις δικές σου αγωνίες, απώλειες και συγκρούσεις. Για έναν θεραπευτή είναι δύσκολο να αποδεχθεί ότι δεν μπορεί πάντα να εξαλείψει την οδύνη, την αγωνία θανάτου, όσο κι αν το επιθυμεί, όσο και αν το επιδιώκει. Εάν όμως μπορεί να αντέξει όσα αισθάνεται ο ασθενής, τότε ίσως και εκείνος να μπορεί να αντέξει ευκολότερα αυτό που βιώνει. Αυτή η συμπόρευση τις δύσκολες ώρες την έχει ανάγκη ο ασθενής όσο τίποτα. Το να αποδεχτεί την αδυναμία του ο θεραπευτής δεν τον καθιστά ανίκανο· αντίθετα, τον κάνει πιο ανθρώπινο. Ο καρκινοπαθής που υποφέρει δεν έχει ανάγκη έναν «παντοδύναμο» θεραπευτή που υπόσχεται τα πάντα, αλλά έναν άλλον άνθρωπο που μπορεί να σταθεί δίπλα του, χωρίς να καταρρέει μπροστά στην οδύνη του. Οι καρκινοπαθείς, κατά κάποιο τρόπο, υπήρξαν δάσκαλοί μου. Επιπλέον, κάποιες φορές μου έδειξαν ένα απόκοσμο φως, που δεν είχα ποτέ ξαναδεί να αναδύεται μέσα από την απελπισία. Στην 5η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Λεμεσού θα συναντήσετε αναγνώστες και θα πραγματοποιήσετε ένα masterclass για τη σχέση ψυχής και σώματος. Τι σας ενδιαφέρει να συμβεί σε αυτή τη συνάντηση πέρα από την παρουσίαση των ιδεών σας; Αν κάποιος φύγει έχοντας βρει τις λέξεις για κάτι που μέχρι τότε δεν μπορούσε να πει, τι θα θέλατε να είναι αυτό; Θα ήθελα όσοι συμμετάσχουμε σε αυτή την ομάδα εργασίας να προβληματιστούμε πάνω στη σχέση που διατηρούμε με τον εαυτό μας και τους άλλους, καθώς και στο πώς βιώνουμε την επίδραση του πολιτισμού μας στη σκέψη, στα συναισθήματα και στη ζωή μας. Ελπίζω να μην είναι τόσο μια ανταλλαγή γνώσεων όσο μια ευκαιρία να συναντηθούμε και να μιλήσουμε για τις σκέψεις και τα συναισθήματα που πολλές φορές αποφεύγουμε να επικοινωνήσουμε ώστε να μην υπάρξουν προβλήματα. Ζούμε σε έναν πολιτισμό που μας ωθεί διαρκώς να είμαστε ευχάριστοι, υγιείς, χρήσιμοι και παραγωγικοί. Γι’ αυτό συχνά επικεντρώνουμε το ενδιαφέρον μας στο παρόν, στους στόχους, καταστέλλοντας την εσωτερική μας ζωή, σβήνοντας τα όνειρά μας. Ίσως είναι μια ευκαιρία να μιλήσουμε για αυτή την εσωτερική ζωή. Να μιλήσουμε επίσης για τη ρευστότητα και την αβεβαιότητα στον σύγχρονο κόσμο, αλλά και για τα όρια των δυνατοτήτων μας. Και ίσως να ανακαλύψουμε ότι η δύναμη μιας ομάδας μπορεί να είναι μεγαλύτερη από το άθροισμα των δυνατοτήτων των ατόμων που την απαρτίζουν. Σχετικά με το τελευταίο σκέλος της ερώτησής σας θα ήθελα, για παράδειγμα, κάθε συμμετέχων να φύγει έχοντας αναλογιστεί ότι η όποια αδυναμία του μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας δημιουργικής διαδικασίας και ουσιαστικής συνάντησης με τον εαυτό του και τους άλλους. Θα επιθυμούσα να φύγουν από τη συνάντηση με ερωτήματα που δεν είχαν θέσει προηγουμένως στον εαυτό τους. Ερωτήματα που ανοίγουν δρόμους. Περισσότερα: limassolbookfair.com