RAND: Το μεγάλο παράδοξο της ρωσικής προπαγάνδας στα social media
Μια διαφορετική εικόνα για τη λειτουργία και την αποτελεσματικότητα της ρωσικής προπαγάνδας παρουσιάζει ερευνητική έκθεση της RAND Corporation, η οποία ανέλυσε περισσότερες από 42 εκατομμύρια αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα X και Telegram, εξετάζοντας τη διάδοση ακραίων αφηγημάτων που συνδέονται με τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η μελέτη, με τίτλο «The Denazify Lie: Russia’s Use of Extremist Narratives Against Ukraine» , δημοσιεύθηκε το 2025 και πραγματοποιήθηκε με χρηματοδότηση του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών. Οι ερευνητές εξέτασαν περίπου 38 εκατομμύρια αναρτήσεις από 3,8 εκατομμύρια λογαριασμούς στο X, καθώς και 4,2 εκατομμύρια αναρτήσεις στο Telegram, χαρτογραφώντας τα δίκτυα διάδοσης, τους βασικούς παραγωγούς περιεχομένου και τις γλωσσικές κοινότητες στις οποίες αναπτύχθηκαν τα συγκεκριμένα αφηγήματα. Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι, παρά τη δυνατότητα της ρωσικής προπαγάνδας να φτάνει σε πολυγλωσσικά ακροατήρια, οι πιο ακραίοι λογαριασμοί δεν καταφέρνουν πάντοτε να επηρεάζουν ουσιαστικά την ευρύτερη διαδικτυακή συζήτηση. Η «αποναζιστικοποίηση» ως εργαλείο προπαγάνδας Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται το αφήγημα περί «αποναζιστικοποίησης» της Ουκρανίας, το οποίο χρησιμοποίησε ο Ρώσος Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν στις 24 Φεβρουαρίου 2022 για να δικαιολογήσει την έναρξη της πλήρους κλίμακας εισβολής. Σύμφωνα με τη RAND, το συγκεκριμένο αφήγημα εντάσσεται σε μια ευρύτερη επικοινωνιακή στρατηγική, η οποία παρουσιάζει την Ουκρανία και τους Ουκρανούς ως απειλή για τη Ρωσία, αξιοποιώντας ιστορικές αναφορές, εθνικιστικά στερεότυπα και συνωμοσιολογικούς ισχυρισμούς. Η μελέτη εξετάζει επίσης την απανθρωποποίηση των Ουκρανών μέσω εθνοτικών χαρακτηρισμών, την αναπαραγωγή αντισημιτικών θεωριών συνωμοσίας και τη χρήση αντιδυτικής ρητορικής που παρουσιάζει τη σύγκρουση ως αντιπαράθεση ανάμεσα στις παραδοσιακές αξίες και τη δυτική ηθική παρακμή. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η συγκεκριμένη ρητορική επιδιώκει να μετατρέψει έναν γεωπολιτικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό σε αντιπαράθεση ταυτοτήτων, στην οποία ο αντίπαλος εμφανίζεται ως υπαρξιακή απειλή. Οι πιο επιθετικοί λογαριασμοί δεν είναι οι πιο ισχυροί Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα αφορά τη διαφορά μεταξύ δραστηριότητας και πραγματικής επιρροής. Η RAND διαπίστωσε ότι πολλοί από τους λογαριασμούς που δημοσίευαν συχνότερα ιδιαίτερα επιθετικό αντιουκρανικό περιεχόμενο είχαν περιορισμένο αριθμό ακολούθων και δυσκολεύονταν να προσελκύσουν την προσοχή άλλων χρηστών. Αντίθετα, σε αρκετά από τα δίκτυα που εξετάστηκαν, φιλοουκρανικοί λογαριασμοί παρουσίαζαν μεγαλύτερη απήχηση και σημαντική δραστηριότητα, αμφισβητώντας ενεργά τα ρωσικά αφηγήματα. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι διαδικτυακές κοινότητες δεν λειτουργούσαν πάντοτε ως κλειστά περιβάλλοντα αναπαραγωγής της ίδιας άποψης, αλλά συχνά αποτελούσαν πεδία αντιπαράθεσης μεταξύ αντίθετων αφηγημάτων. Το συμπέρασμα αμφισβητεί την αντίληψη ότι η μεγάλη παραγωγή προπαγανδιστικού περιεχομένου μεταφράζεται αναγκαστικά σε αντίστοιχη επιρροή. Ο ιδιαίτερος ρόλος του Telegram Η εικόνα στο Telegram εμφανίζεται διαφορετική από εκείνη του X. Σύμφωνα με τη μελέτη, τα ρωσόφωνα κανάλια διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη διάδοση των εξεταζόμενων αφηγημάτων, ενώ σημαντική επιρροή ασκούν στρατιωτικοί bloggers και φιλορωσικά ενημερωτικά κανάλια. Οι συγκεκριμένοι λογαριασμοί συνδυάζουν ενημέρωση για τις στρατιωτικές εξελίξεις με εθνικιστική και αντιουκρανική ρητορική. Η ανάμειξη στρατιωτικών πληροφοριών και ιδεολογικού περιεχομένου μπορεί, σύμφωνα με τους ερευνητές, να διευκολύνει την εξοικείωση ευρύτερων ακροατηρίων με ακραίους χαρακτηρισμούς και στερεότυπα. Αξιοσημείωτο είναι ότι οι επίσημοι ρωσικοί κρατικοί λογαριασμοί δεν καταλαμβάνουν πάντοτε τις κεντρικότερες θέσεις στα δίκτυα διάδοσης. Σε αρκετές περιπτώσεις, μεγαλύτερο ρόλο διαδραματίζουν μη κρατικοί σχολιαστές και διαδικτυακές προσωπικότητες. Στο επίκεντρο Σερβία και Βουλγαρία Η έρευνα εντοπίζει ιδιαίτερη ευαλωτότητα σε συγκεκριμένες διαδικτυακές κοινότητες της Ανατολικής Ευρώπης. Σερβόφωνοι και βουλγαρόφωνοι λογαριασμοί εμφανίζονται περισσότερο δεκτικοί στην αναπαραγωγή περιεχομένου από ρωσόφωνα και αγγλόφωνα δίκτυα, ενώ στις σχετικές κοινότητες παρατηρείται μεγαλύτερη συγκέντρωση εξτρεμιστικής ορολογίας. Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης τη δραστηριότητα οργανώσεων της άκρας δεξιάς και της άκρας αριστεράς στο Telegram. Από 487 οργανώσεις που περιλήφθηκαν στην καταγραφή, εντοπίστηκαν 86 κανάλια με σαφή σύνδεση με αυτές. Η πλειονότητα δεν παρουσίαζε σημαντική δραστηριότητα γύρω από τα εξεταζόμενα αφηγήματα, ωστόσο εντονότερη σχετική ρητορική καταγράφηκε σε οργανώσεις από τη Βουλγαρία, τη Σερβία, την Πολωνία και, σε μικρότερο βαθμό, την Ισπανία. Τα ευρήματα αφορούν συγκεκριμένα διαδικτυακά δίκτυα και δεν μπορούν να γενικευθούν στο σύνολο των κοινωνιών αυτών των χωρών. Η απροσδόκητη σύσταση προς την Ουάσιγκτον Ιδιαίτερο πολιτικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι εισηγήσεις της RAND προς την αμερικανική κυβέρνηση. Παρότι η έρευνα χρηματοδοτήθηκε από το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών με στόχο να συμβάλει στον σχεδιασμό μέτρων αντιμετώπισης της εξτρεμιστικής προπαγάνδας, οι ερευνητές εκτιμούν ότι εκτεταμένες εκστρατείες άμεσης κρατικής αντιπαράθεσης με τα συγκεκριμένα αφηγήματα ενδέχεται να μην είναι αναγκαίες. Η εκτίμηση βασίζεται στο γεγονός ότι οι πιο ακραίοι λογαριασμοί συχνά δυσκολεύονται να αποκτήσουν μεγάλη απήχηση, ενώ η αμφισβήτηση των ρωσικών αφηγημάτων αναπτύσσεται ήδη από άλλους χρήστες. Αντί για μαζικές κρατικές παρεμβάσεις, η RAND προτείνει ενίσχυση της πρόσβασης σε τεκμηριωμένη πληροφόρηση, υποστήριξη αξιόπιστων τοπικών φορέων και στενότερη συνεργασία των αρμόδιων αρχών για την αντιμετώπιση πραγματικών περιστατικών βίαιου εξτρεμισμού. Τι σημαίνουν τα ευρήματα Η έκθεση αναδεικνύει τη σύνθετη φύση του σύγχρονου πληροφοριακού πολέμου, στον οποίο η αποτελεσματικότητα μιας προπαγανδιστικής εκστρατείας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τον αριθμό των αναρτήσεων ή την ένταση της ρητορικής. Η δυνατότητα διείσδυσης σε διαφορετικές γλωσσικές κοινότητες, η αξιοπιστία των λογαριασμών που αναπαράγουν τα μηνύματα και η αντίδραση των χρηστών αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες. Παράλληλα, η μελέτη υπογραμμίζει ότι η διάδοση εξτρεμιστικής ρητορικής δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με αποδεδειγμένη αλλαγή πολιτικών αντιλήψεων ή πρόκληση βίας. Τα ευρήματα αφορούν την περίοδο από το 2022 έως τις αρχές του 2024 και περιορίζονται στις πλατφόρμες X και Telegram. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ρωσική προπαγάνδα διαθέτει σημαντική διεθνή εμβέλεια, αλλά η επιρροή της δεν είναι ούτε ομοιόμορφη ούτε απεριόριστη.