425 π.Χ.–2025: Συκοφάντης - Από τον Αριστοφάνη στον Αναστασιάδη
Από την παράδοση για τα απαγορευμένα σύκα του Σόλωνα μέχρι το βιβλίο του Νίκου Αναστασιάδη, μια λέξη ταξιδεύει από την αρχαία Αθήνα στη σύγχρονη Κύπρο. Στο πέρασμά της αποκαλύπτει πόση δύναμη μπορεί να αποκτήσει μια κατηγορία προτού καν αποδειχθεί. Τρως ένα σύκο και γλυκαίνεσαι. Σε λένε συκοφάντη και πικραίνεσαι. Πώς βρέθηκε ένα από τα πιο γλυκά φρούτα της Μεσογείου μέσα σε μια λέξη που μπορεί να δηλητηριάσει την υπόληψη ενός ανθρώπου; Για να βρούμε την άκρη, πρέπει να πάμε στην αρχαία Αθήνα, στην αγορά, στο θέατρο και στα δικαστήριά της. Η λέξη «συκοφάντης» συνδυάζει το «σῦκον» και το «φαίνω». Κυριολεκτικά, λοιπόν, ο συκοφάντης είναι εκείνος που φανερώνει τα σύκα. Το δύσκολο είναι να εξηγήσουμε πώς αυτός που έδειχνε ένα φρούτο κατέληξε να σημαίνει εκείνον που εξαπολύει κακόβουλες κατηγορίες. Στον «Βίο του Σόλωνα», ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο Αθηναίος νομοθέτης επέτρεπε την εξαγωγή ελαιολάδου και απαγόρευε την εξαγωγή άλλων γεωργικών προϊόντων. Συνδέει με τη ρύθμιση αυτή μια παλιά εξήγηση για τη λέξη. Σύμφωνα με την παράδοση, συκοφάντες ονομάστηκαν όσοι κατήγγελλαν εκείνους που έβγαζαν παράνομα σύκα από την Αττική. Φανέρωναν, δηλαδή, τα σύκα και μαζί φανέρωναν τον παραβάτη. Ο Πλούταρχος έγραφε πολλούς αιώνες μετά τον Σόλωνα και αντιμετώπιζε την εξήγηση ως πιθανή. Το λεξικό των Liddell–Scott–Jones καταγράφει και άλλες αρχαίες εκδοχές. Ήδη, λοιπόν, στην αρχαιότητα προσπαθούσαν να καταλάβουν τι δουλειά είχε το σύκο μέσα στη λέξη. Το 425 π.Χ., στους «Αχαρνείς» του Αριστοφάνη, ο συκοφάντης εμφανίζεται στην αγορά. Ο Νίκαρχος απειλεί να καταγγείλει έναν Βοιωτό για τα εμπορεύματά του και φτάνει να παρουσιάσει ένα φιτίλι ως κίνδυνο για την Αθήνα. Με αυτό, ισχυρίζεται, θα μπορούσε κάποιος να πυρπολήσει τα νεώρια. Στον «Πλούτο», το 388 π.Χ., ένας άλλος συκοφάντης παρουσιάζει τη δράση του ως υπηρεσία προς την πόλη. Στα «Απομνημονεύματα» του Ξενοφώντα, ο Κρίτων παραπονιέται στον Σωκράτη ότι κάποιοι τον σέρνουν στα δικαστήρια, παρότι, όπως λέει, δεν τους έχει αδικήσει. Υπολογίζουν ότι θα προτιμήσει να πληρώσει για να γλιτώσει την ταλαιπωρία. Ακόμη κι αν δικαιωθεί στο τέλος, ποιος θα του επιστρέψει τον χρόνο και τα χρήματα που ξόδεψε για να υπερασπιστεί τον εαυτό του; Ο Σωκράτης τον ρωτά αν συντηρεί σκυλιά για να φυλάνε τα πρόβατά του από τους λύκους. Αφού το κάνει, γιατί να μη βρει και έναν άνθρωπο να τον προφυλάσσει από όσους επιχειρούν να τον βλάψουν; Έτσι εμφανίζεται ο Αρχέδημος. Στρέφεται δικαστικά εναντίον ενός από τους κατηγόρους και τον αναγκάζει να αποσύρει την υπόθεση κατά του Κρίτωνα. Το μέσο που χρησιμοποίησε ο κατήγορος για να πιέσει τον Κρίτωνα γίνεται τελικά το μέσο με το οποίο πιέζεται ο ίδιος. Και η λέξη «συκοφάντης» είχε τη δική της δύναμη. Στην αθηναϊκή δημόσια ζωή, μπορούσες να τη στρέψεις εναντίον εκείνου που σε κατηγορούσε, αποδίδοντάς του ιδιοτέλεια ή κακοβουλία. Ο ένας ζητούσε από το ακροατήριο να πιστέψει την καταγγελία του. Ο άλλος το καλούσε να εξετάσει τα κίνητρα του καταγγέλλοντος. Τον Μάρτιο του 2025 η ίδια λέξη βρέθηκε στο εξώφυλλο ενός βιβλίου στην Κύπρο. Ο τέως Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας Νίκος Αναστασιάδης έδωσε στο βιβλίο του τον τίτλο «Ο Συκοφάντης». Το βιβλίο, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Power Production, παρουσιάζει τη δική του απάντηση σε ισχυρισμούς που διατυπώθηκαν σε βάρος του, μεταξύ άλλων για τα «χρυσά διαβατήρια». Πριν καν ανοίξει το βιβλίο, ο αναγνώστης ξέρει πώς ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τις κατηγορίες που καλείται να αντικρούσει. Από τον Νίκαρχο στον «Νίκαρο» αλλάζει η σειρά. Στον Αριστοφάνη μιλά ο κατήγορος. Στην Κύπρο παίρνει τον λόγο εκείνος που δέχτηκε τις κατηγορίες. Μια κατηγορία χωρά σε μία πρόταση. Καμιά φορά, η απάντηση παίρνει μια ζωή. Πηγές: Πλούταρχος, Βίος Σόλωνος, 24/Ξενοφών, Απομνημονεύματα, Β΄, 9/Αριστοφάνης, Αχαρνείς και Πλούτος/Liddell–Scott–Jones, A Greek–English Lexicon, λήμμα «συκοφάντης»/Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, Κέντρο Ελληνικών Σπουδών, Athenian Law Lectures/Νίκος Αναστασιάδης, Ο Συκοφάντης, Power Production, 2025/Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων, 21 Μαρτίου 2025. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι Ιστοριοδίφης της Συλλογικής Μνήμης. Στο «Παλαιολόγιο» αναζητεί το παρελθόν μέσα στις λέξεις που χρησιμοποιούμε ακόμη. Εδώ ακολουθεί τον «συκοφάντη» από τη σκηνή του Αριστοφάνη μέχρι την κυπριακή δημόσια ζωή.