Νεανική παραβατικότητα στην Κύπρο: Φταίμε εμείς, εσείς, φταίνε κι οι άλλοι...
Το τελευταίο διάστημα η κυπριακή κοινωνία παρακολουθεί με ιδιαίτερη ανησυχία περιστατικά βίας και παραβατικής συμπεριφοράς ανάμεσα σε ανηλίκους. Συγκρούσεις μεταξύ μαθητών, βίαιες συμπεριφορές, βανδαλισμοί και σοβαρότερες παραβιάσεις των κοινωνικών κανόνων επαναφέρουν στο προσκήνιο τον προβληματισμό γύρω από τη νεανική παραβατικότητα. Η ανησυχία αυτή δεν στερείται βάσης, καθώς τα επίσημα στοιχεία καταγράφουν αύξηση των ανηλίκων που ενεπλάκησαν σε αδικήματα στην Κύπρο, με την αύξηση να είναι εντονότερη στα σοβαρά αδικήματα σε σύγκριση με τις μικροπαραβάσεις. Πέρα όμως από τους αριθμούς, ανακύπτει ένα ουσιαστικό ερώτημα: Πώς αναπτύσσεται η παραβατική συμπεριφορά και ποιοι παράγοντες συμβάλλουν στην εμφάνισή της; Αναζητώντας τα αίτια της νεανικής παραβατικότητας, τείνουμε συχνά να στρέφουμε το βλέμμα στο ίδιο το άτομο, στον χαρακτήρα του, στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ή στις επιλογές του. Παραβλέπουμε ωστόσο, ότι η παραβατική συμπεριφορά σε αρκετές περιπτώσεις δεν αποτελεί το ίδιο το πρόβλημα, αλλά την εκδήλωση βαθύτερων δυσκολιών. Κάθε παιδί μεγαλώνει και αναπτύσσεται μέσα σε ένα περιβάλλον, επηρεάζεται από τους ανθρώπους με τους οποίους σχετίζεται και από την κοινωνία στην οποία ζει. Για να κατανοήσουμε, λοιπόν, την παραβατικότητα, χρειάζεται να εξετάσουμε τόσο τους ατομικούς παράγοντες όσο και τις συνθήκες που περιβάλλουν το παιδί. Αυτή ακριβώς τη σύνθετη σχέση μεταξύ ατόμου και περιβάλλοντος αναδεικνύει η οικολογική θεωρία, σύμφωνα με την οποία κάθε παιδί μεγαλώνει και αναπτύσσεται στο επίκεντρο διαφορετικών συστημάτων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η οικογένεια, το σχολείο, οι συνομήλικοι, αλλά και οι κοινωνικοί θεσμοί και οι ευρύτερες συνθήκες της κοινωνίας στην οποία ζει, επηρεάζουν τις εμπειρίες του, διαμορφώνουν τις αντιλήψεις του και συμβάλλουν στην ανάπτυξη των προτύπων συμπεριφοράς του. Μέσα από αυτή την οπτική, η κατανόηση της νεανικής παραβατικότητας προϋποθέτει να διευρύνουμε το βλέμμα μας πέρα από το ίδιο το παιδί, εξετάζοντας και τα συστήματα που το περιβάλλουν και επηρεάζουν την αναπτυξιακή του πορεία (Bronfenbrenner, 1979). Στο οικογενειακό περιβάλλον, η ποιότητα των σχέσεων, η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονέων, η συνέπεια στην εφαρμογή κανόνων και η κατάλληλη γονική επίβλεψη αποτελούν σημαντικούς προστατευτικούς παράγοντες. Αντίθετα, η έκθεση στη βία, οι έντονες οικογενειακές συγκρούσεις, η παραμέληση και η ασυνεπής πειθαρχία έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο προβλημάτων συμπεριφοράς. Η γονική επίβλεψη, ωστόσο, δεν περιορίζεται στον έλεγχο. Προϋποθέτει μια σχέση εμπιστοσύνης, μέσα στην οποία το παιδί αισθάνεται ασφαλές να μοιράζεται τις εμπειρίες και τις δυσκολίες του. Εξίσου καθοριστικό είναι το σχολικό περιβάλλον. Ένα σχολείο που καλλιεργεί το αίσθημα του ανήκειν, προάγει τον σεβασμό, εφαρμόζει σταθερούς κανόνες και υποστηρίζει τους μαθητές μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά. Αντίθετα, η σχολική αποτυχία, η κοινωνική απόρριψη, ο εκφοβισμός και η απομάκρυνση από τη σχολική κοινότητα ενδέχεται να ενισχύσουν τη ματαίωση και την αναζήτηση αποδοχής σε ομάδες συνομηλίκων που υιοθετούν παραβατικές συμπεριφορές. Ιδιαίτερα κατά την εφηβεία, όπου η ανάγκη κοινωνικής αποδοχής αποκτά αυξημένη σημασία, οι συνομήλικοι μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά τις συμπεριφορικές επιλογές του ατόμου. Η επίδραση αυτών των περιβαλλόντων δεν εξαρτάται μόνο από τη λειτουργία του καθενός ξεχωριστά, αλλά και από τη μεταξύ τους συνεργασία. Η επικοινωνία οικογένειας και σχολείου, καθώς και η συνέπεια των μηνυμάτων που λαμβάνει το παιδί, αποτελούν σημαντικές διαστάσεις της ανάπτυξής του. Όταν τα συστήματα λειτουργούν απομονωμένα, οι δυσκολίες ενδέχεται να παραμένουν χωρίς την κατάλληλη υποστήριξη. Πέρα από το άμεσο περιβάλλον του παιδιού, σημαντική είναι και η επίδραση των ευρύτερων κοινωνικών συνθηκών. Η οικονομική πίεση, οι απαιτητικές συνθήκες εργασίας των γονέων, η περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, οι κοινωνικές ανισότητες και η διαθεσιμότητα υποστηρικτικών δομών επηρεάζουν τις ευκαιρίες και τις εμπειρίες των παιδιών. Παράλληλα, οι αξίες και οι αντιλήψεις μιας κοινωνίας απέναντι στη βία, στη διαφορετικότητα και στην επίλυση των συγκρούσεων διαμορφώνουν τα πρότυπα συμπεριφοράς που τα παιδιά καθημερινά παρατηρούν. Σημασία έχει και η χρονική διάσταση της ανάπτυξης. Οι αλλαγές στην οικογενειακή ζωή, οι αναπτυξιακές μεταβάσεις και οι ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές μπορούν να επηρεάσουν την πορεία ενός παιδιού. Για να κατανοήσουμε μια συμπεριφορά, δεν αρκεί να εξετάσουμε το περιβάλλον στο οποίο εκδηλώνεται. Χρειάζεται να αναζητήσουμε και τη διαδρομή που προηγήθηκε. Η νεανική παραβατικότητα, επομένως, μπορεί να αναπτύσσεται μέσα από τη συσσώρευση και την αλληλεπίδραση πολλαπλών παραγόντων επικινδυνότητας. Η παρουσία τους όμως, δεν σημαίνει ότι ένα παιδί θα εξελιχθεί απαραίτητα σε παραβατικό έφηβο ή ενήλικα. Η αναπτυξιακή πορεία δεν είναι προκαθορισμένη. Οι προστατευτικές εμπειρίες, οι υποστηρικτικές σχέσεις και η έγκαιρη παρέμβαση μπορούν να κάνουν τη διαφορά, προσφέροντας στο παιδί την ευκαιρία να ακολουθήσει μια διαφορετική αναπτυξιακή διαδρομή. Ακριβώς γι’ αυτό, η αντιμετώπιση της νεανικής παραβατικότητας δεν μπορεί να εξαντλείται στην επιβολή κυρώσεων μετά την εκδήλωση μιας συμπεριφοράς. Η ύπαρξη ορίων, κανόνων και συνεπειών είναι αναγκαία, όπως αναγκαία είναι και η ανάληψη προσωπικής ευθύνης. Η κατανόηση των παραγόντων που συνέβαλαν σε μια παραβατική πράξη δεν συνεπάγεται τη δικαιολόγησή της. Μας επιτρέπει, όμως, να αναζητήσουμε αποτελεσματικότερους τρόπους πρόληψης και παρέμβασης, αναγνωρίζοντας ότι η ουσιαστική αντιμετώπιση του φαινομένου προϋποθέτει συστηματικές, συντονισμένες και κατάλληλα σχεδιασμένες παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα του περιβάλλοντος που επηρεάζουν την ανάπτυξη του παιδιού. Ίσως, τελικά, ο ουσιαστικότερος προβληματισμός να μην αφορά αποκλειστικά τις συμπεριφορές που αναμένουμε από τα παιδιά και τους εφήβους, αλλά και τις συνθήκες που εμείς, ως ενήλικες και ως κοινωνία, διαμορφώνουμε για την ανάπτυξή τους. Ίσως χρειάζεται να μετακινηθούμε για λίγο από τη θέση του παρατηρητή που αναζητά ευθύνες στους άλλους και να αναλογιστούμε το δικό μας μερίδιο ευθύνης. Τι πρότυπα προσφέρουμε στα παιδιά; Πώς διαχειριζόμαστε εμείς τις συγκρούσεις, πώς σεβόμαστε τους κανόνες και πώς αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους γύρω μας; Διότι, εάν η νεανική παραβατικότητα αναπτύσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση πολλαπλών συστημάτων, τότε και η πρόληψή της προϋποθέτει την ουσιαστική συμμετοχή όλων αυτών των συστημάτων. Η ευθύνη δεν περιορίζεται στο παιδί, στην οικογένεια ή στο σχολείο. Είναι μια ευθύνη που μας αφορά συλλογικά.