3 Νοεμβρίου 1950: Τα «άγνωστο» αυτόγραφο του Αϊνστάιν για Κύπρο που αγνοείται
Στις αρχές Νοεμβρίου του 1950, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν εξέφρασε γραπτώς τη στήριξή του στο δικαίωμα αυτοδιάθεσης της Κύπρου, σε μια περίοδο κατά την οποία το Κυπριακό επιχειρούσε να αποκτήσει διεθνή διάσταση. Η δήλωση του κορυφαίου φυσικού έφτασε στην Κύπρο μέσω τηλεγραφήματος από τη Νέα Υόρκη και δημοσιεύτηκε στον «Νέο Κυπριακό Φύλακα» στις 5 Νοεμβρίου. Εβδομήντα έξι χρόνια αργότερα, η τύχη του πρωτότυπου εγγράφου παραμένει άγνωστη. Η ιστορία εκτυλίχθηκε λίγους μήνες μετά το Ενωτικό Δημοψήφισμα της 15ης Ιανουαρίου 1950, όταν το 95,7% όσων συμμετείχαν τάχθηκε υπέρ της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Η Εθναρχία είχε αναλάβει διεθνή εκστρατεία για την προβολή του αιτήματος, αποστέλλοντας αντιπροσωπεία στο εξωτερικό με τους 18 τόμους που περιείχαν 215.103 υπογραφές. Επικεφαλής της αποστολής ήταν ο Μητροπολίτης Κυρηνείας Κυπριανός, ενώ συμμετείχαν επίσης ο Νικόλαος Λανίτης, ο Σάββας Λοϊζίδης και ο Ζήνων Ρωσσίδης, ο οποίος προσχώρησε στην αποστολή στο Λονδίνο. Η αντιπροσωπεία επισκέφθηκε αρχικά την Αθήνα και στη συνέχεια το Λονδίνο, όπου η βρετανική κυβέρνηση αρνήθηκε να την υποδεχθεί επισήμως. Στις 26 Σεπτεμβρίου 1950 έφτασε στη Νέα Υόρκη, με στόχο να μεταφέρει το κυπριακό αίτημα στα Ηνωμένα Έθνη και να εξασφαλίσει διεθνή υποστήριξη. Η συνάντηση με τον Αϊνστάιν στο Πρίνστον Μία από τις σημαντικότερες κινήσεις της αποστολής ήταν η επαφή του Μητροπολίτη Κυρηνείας με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Ο Κυπριανός γνώριζε ήδη το ακαδημαϊκό περιβάλλον του Πρίνστον, καθώς είχε μεταβεί στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1947 ως υπότροφος της Αρχιεπισκοπής. Οι σπουδές του διακόπηκαν το 1948, όταν επέστρεψε στην Κύπρο και εξελέγη Μητροπολίτης Κυρηνείας. Στο Πρίνστον εργαζόταν από το 1933 και ο Αϊνστάιν, στο Ινστιτούτο Προχωρημένων Μελετών. Κατά τη συνάντησή τους, η οποία τοποθετείται χρονικά γύρω στις 3 Νοεμβρίου 1950, ο διάσημος επιστήμονας παρέδωσε στον Κυπριανό γραπτή δήλωση υπέρ του δικαιώματος των λαών να καθορίζουν τη διακυβέρνησή τους. Το περιεχόμενό της μεταδόθηκε τηλεγραφικά στην Κύπρο και δημοσιεύτηκε στον «Νέο Κυπριακό Φύλακα» στις 5 Νοεμβρίου 1950. Η δήλωση, όπως αποδόθηκε στην ελληνική γλώσσα, ανέφερε: «Κατὰ τὴν γνώμην μου θὰ ἔπρεπε κάθε λαὸς νὰ ἔχῃ τὸ δικαίωμα νὰ καθορίζῃ τὴν Κυβέρνησίν του. Βεβαίως τοῦτο ἰσχύει καὶ διὰ τὴν Κύπρον. Τούτου ἡ πραγματοποίησις πρέπει νὰ εἶναι ἕνας ἀπὸ τοὺς κυριωτέρους σκοποὺς τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν.» Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία. Ο Αϊνστάιν δεν τάχθηκε ρητά υπέρ της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, αλλά υποστήριξε την αρχή της αυτοδιάθεσης, αναγνωρίζοντας ότι αυτή θα έπρεπε να ισχύει και για τον κυπριακό λαό. Η αντιπροσωπεία της Εθναρχίας αξιοποίησε τη δήλωση ως πρόσθετο επιχείρημα στην προσπάθειά της να προωθήσει το Κυπριακό ενώπιον της διεθνούς κοινότητας. Το αυτόγραφο παρουσιάστηκε σε δεξίωση στον ΟΗΕ Σύμφωνα με το δημοσίευμα της εποχής, ο Μητροπολίτης Κυρηνείας επέδειξε το αυτόγραφο του Αϊνστάιν κατά τη διάρκεια δεξίωσης που παρέθεσε ο επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας στα Ηνωμένα Έθνη, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, προς τιμήν αντιπροσώπων του Οργανισμού. Η παρουσίαση της δήλωσης εντασσόταν σε μια ευρύτερη εκστρατεία δημοσιότητας της κυπριακής αποστολής στις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία επιδίωκε να προσελκύσει την προσοχή διπλωματών, δημοσιογράφων και προσωπικοτήτων της διεθνούς δημόσιας ζωής. Η στήριξη ενός επιστήμονα με την παγκόσμια αναγνώριση του Αϊνστάιν προσέδιδε ιδιαίτερο συμβολισμό στην προσπάθεια διεθνοποίησης του Κυπριακού. Το μυστήριο με το πρωτότυπο έγγραφο Παρά τη δημοσιοποίηση του περιεχομένου της δήλωσης, ένα σημαντικό ερώτημα παραμένει αναπάντητο. Πού βρίσκεται σήμερα το πρωτότυπο αυτόγραφο που παρέδωσε ο Αϊνστάιν στον Μητροπολίτη Κυρηνείας; Το έγγραφο δεν έχει εντοπιστεί σε δημόσια προσβάσιμη συλλογή, ενώ δεν υπάρχει διαθέσιμη τεκμηρίωση που να επιτρέπει να προσδιοριστεί με βεβαιότητα η μετέπειτα διαδρομή του. Άγνωστο παραμένει εάν διατηρήθηκε σε προσωπικό αρχείο μέλους της αποστολής, σε εκκλησιαστική συλλογή ή σε άλλο αρχειακό φορέα.