Τουρκία–Αζερμπαϊτζάν: Τι κρύβεται πίσω από την κρίση στις σχέσεις τους
Ερωτήματα για την κατάσταση των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν προκαλούν οι δημόσιες αντιπαραθέσεις που καταγράφονται το τελευταίο διάστημα, παρά τους στενούς πολιτικούς, στρατιωτικούς και οικονομικούς δεσμούς των δύο χωρών. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται οι σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, οι διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στο Ιράν και η αντιπαράθεση που προκλήθηκε με αφορμή τους κανόνες για τη σχολική ενδυμασία και τη χρήση της ισλαμικής μαντίλας. Ωστόσο, σύμφνωα με Αζέρικες αναλύσεις, πίσω από τις επιμέρους διαφωνίες ενδέχεται να βρίσκεται ένα σημαντικότερο γεωπολιτικό ζήτημα: το μέλλον του Ιράν και η διαφορετική αντίληψη των δύο χωρών για τις περιφερειακές εξελίξεις. Το Ιράν ως πιθανή αιτία της διαφωνίας Το αζερικό δημοσίευμα υποστηρίζει ότι οι δημόσιες αντιπαραθέσεις δεν επαρκούν για να εξηγήσουν την ένταση μεταξύ των δύο συμμάχων. Αντιθέτως, εκτιμά ότι οι στρατηγικές προτεραιότητες Άγκυρας και Μπακού ενδέχεται να αποκλίνουν σε περίπτωση σημαντικών εξελίξεων στο Ιράν. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην Ταμπρίζ, μία από τις σημαντικότερες πόλεις του βορειοδυτικού Ιράν, με ισχυρό αζερικό πληθυσμιακό στοιχείο. Σύμφωνα με την ανάλυση, το Αζερμπαϊτζάν είναι υποχρεωμένο να εξετάζει τις πιθανές συνέπειες μιας περιφερειακής ανατροπής για τα συμφέροντά του, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι επιδιώκει σύγκρουση με την Τεχεράνη. Το δημοσίευμα επισημαίνει ότι το Μπακού εξακολουθεί να υποστηρίζει την αρχή της καλής γειτονίας και τη διπλωματική επίλυση των διαφορών με το Ιράν. Παράλληλα, διατυπώνει την εκτίμηση ότι οι τουρκικοί υπολογισμοί για το μέλλον του Ιράν δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με εκείνους του Αζερμπαϊτζάν. Πρόκειται, πάντως, για ερμηνεία του δημοσιεύματος και όχι για επιβεβαιωμένη θέση των κυβερνήσεων των δύο χωρών. Οι σχέσεις με το Ισραήλ Ένα ακόμη ζήτημα που φαίνεται να τροφοδοτεί τη δημόσια αντιπαράθεση είναι η στενή συνεργασία Αζερμπαϊτζάν–Ισραήλ. Το Μπακού διατηρεί σημαντικές σχέσεις με το Ισραήλ, ιδιαίτερα στους τομείς της άμυνας και της ενέργειας, την ώρα που οι σχέσεις Άγκυρας–Τελ Αβίβ χαρακτηρίζονται από έντονη πολιτική αντιπαράθεση. Στο δεύτερο κείμενο, που κυκλοφορεί στα τουρκικά, ασκείται κριτική στην προσπάθεια σύνδεσης των σχέσεων Αζερμπαϊτζάν–Ισραήλ με τη διμερή συνεργασία Τουρκίας–Αζερμπαϊτζάν. Ο συντάκτης διερωτάται γιατί οι εξωτερικές σχέσεις του Μπακού θα πρέπει να αποτελούν αντικείμενο αντιπαράθεσης με την Άγκυρα, επισημαίνοντας ότι μια ανάλογη λογική θα μπορούσε μελλοντικά να εφαρμοστεί και στις σχέσεις της Τουρκίας με τρίτες χώρες, όπως η Συρία. Η επιχειρηματολογία αυτή στηρίζεται στην αρχή του αμοιβαίου σεβασμού των ανεξάρτητων εξωτερικών πολιτικών των κρατών που συμμετέχουν στον Οργανισμό Τουρκικών Κρατών. Η αντιπαράθεση για τη μαντίλα Ιδιαίτερη διάσταση έλαβε, σύμφωνα με τα αζερικά δημοσιεύματα, η συζήτηση για τους κανόνες της σχολικής ενδυμασίας στο Αζερμπαϊτζάν. Η υπόθεση παρουσιάστηκε από επικριτές του Μπακού ως ζήτημα περιορισμού της ισλαμικής μαντίλας, προκαλώντας αντιδράσεις σε τουρκικούς πολιτικούς και δημοσιογραφικούς κύκλους. Υποστηρίζεται ότι στην αντιπαράθεση ενεπλάκησαν ακόμη και πρόσωπα που συνδέονται με το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), αναφέροντας μεταξύ άλλων τον σύμβουλο του Τούρκου προέδρου, Οκτάι Σαράλ. Κατά την ίδια ανάλυση, η ένταση της τουρκικής αντίδρασης ήταν ασυνήθιστη, καθώς αντίστοιχοι κανόνες σχολικής ενδυμασίας ισχύουν και σε άλλες χώρες με στενούς δεσμούς με την Τουρκία. Το δημοσίευμα εκτιμά ότι η υπόθεση της μαντίλας αποτέλεσε περισσότερο αφορμή για την εκδήλωση βαθύτερων διαφορών παρά την πραγματική αιτία τους. Η απουσία Αλίγιεφ από τη σύνοδο Η ένταση απέκτησε σαφή διπλωματική διάσταση στις 30 Οκτωβρίου, όταν ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, δεν συμμετείχε στη σύνοδο του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Το Αζερμπαϊτζάν εκπροσωπήθηκε από τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ, ενώ αζερικά μέσα ενημέρωσης απέδωσαν την απουσία Αλίγιεφ σε προγραμματισμένες υποχρεώσεις. Σύμφωνα με το Reuters, η απουσία ερμηνεύθηκε από αναλυτές ως ένδειξη της επιδείνωσης των σχέσεων των δύο χωρών. Είχε προηγηθεί η απόφαση του Αζερμπαϊτζάν να απαγορεύσει την είσοδο σε 31 Τούρκους πολίτες, εξαιτίας αναρτήσεων και δημόσιων τοποθετήσεων που οι αρχές του Μπακού θεώρησαν προσβλητικές ή απειλητικές για την κυριαρχία της χώρας. Από την πλευρά του, ο Ερντογάν επιχείρησε να αποκλιμακώσει την αντιπαράθεση, απομακρύνοντας από τη θέση του τον σύμβουλό του Οκτάι Σαράλ, ο οποίος είχε επικρίνει τους περιορισμούς στη μαντίλα. Η Αρμενία και τα όρια της τουρκικής επιρροής Πέραν του Ιράν και του Ισραήλ, αναλυτές επισημαίνουν ότι υπάρχουν και άλλες διαφωνίες οι οποίες δοκιμάζουν τη συμμαχία. Η Γκιονούλ Τολ, διευθύντρια του προγράμματος Τουρκίας στο Middle East Institute, ανέφερε στο Reuters ότι πίσω από τη ρητορική περί δύο κρατών και ενός έθνους υπάρχουν παλαιότερες εντάσεις σχετικά με την κυριαρχία του Αζερμπαϊτζάν, την επιρροή της Άγκυρας στο Μπακού, τις διαφορετικές πολιτικές απέναντι στο Ισραήλ και την προσέγγιση Τουρκίας–Αρμενίας. Η Άγκυρα επιδιώκει την εξομάλυνση των σχέσεών της με την Αρμενία, συνδέοντας όμως την πρόοδο αυτής της διαδικασίας με τις ειρηνευτικές προσπάθειες μεταξύ Μπακού και Ερεβάν. Μια στρατηγική συμμαχία υπό δοκιμασία Παρά την αντιπαράθεση, οι δύο χώρες εξακολουθούν να συνδέονται με στενή αμυντική συνεργασία, ενεργειακά συμφέροντα και κοινές περιφερειακές επιδιώξεις. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν έχει επιχειρήσει να περιορίσει τις εντυπώσεις περί ρήξης, επισημαίνοντας ότι οι διαφωνίες μεταξύ των δύο πλευρών μπορούν να αντιμετωπίζονται μέσω απευθείας διαλόγου και όχι μέσω εκστρατειών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το ερώτημα είναι κατά πόσο η σημερινή ένταση αποτελεί μια παροδική κρίση μεταξύ στενών συμμάχων ή αποκαλύπτει βαθύτερες αλλαγές στην ισορροπία συμφερόντων στον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή. Η αζερική εκτίμηση ότι το Ιράν βρίσκεται στον πυρήνα της διαφωνίας προσθέτει μια νέα διάσταση στην αντιπαράθεση. Ωστόσο, τα μέχρι στιγμής δημόσια στοιχεία δεν επιτρέπουν να θεωρηθεί ότι αυτή είναι η μοναδική ή η καθοριστική αιτία της κρίσης.