Ο πήλινος «στρατός» της Κύπρου πριν από τους πολεμιστές της Κίνας
Περίπου 2.000 πήλινες μορφές από την Αγία Ειρήνη, αιώνες παλαιότερες από τον περίφημο κινεζικό στρατό, αφηγούνται μια ξεχωριστή κυπριακή ιστορία. Από έναν αρχαίο βωμό στις προθήκες της Στοκχόλμης, ένα ταξίδι που επιστρέφει στη δική μας μνήμη. Πρώτα γνώρισα τους περίφημους πήλινους πολεμιστές της Κίνας. Μόλις πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια ήρθαν σε γνώση μου οι πήλινες μορφές της Αγίας Ειρήνης. Όταν τις αντίκρισα, ο νους μου πήγε αμέσως στον κινεζικό στρατό που ήδη γνώριζα. Μόνο που οι δικές μας μορφές ήταν παλαιότερες. Σήμερα, έχοντας την πολυτέλεια της στήλης «Παλαιολόγιο», μοιράζομαι αυτή την προσωπική ανακάλυψη και την ιστορία της, μαζί με ένα ερώτημα που με συνοδεύει από τότε και το οποίο θέτω στο τέλος αυτού του κειμένου. Χαρακτηριστικά σύνολα της Αγίας Ειρήνης χρονολογούνται στον 7ο αιώνα π.Χ. Οι Κινέζοι πολεμιστές κατασκευάστηκαν τον 3ο αιώνα π.Χ., για το μαυσωλείο του πρώτου αυτοκράτορα, Τσιν Σι Χουάνγκ, ο οποίος πέθανε το 210 π.Χ. Περίπου τέσσερις έως πέντε αιώνες χωρίζουν αυτά τα δημιουργήματα. Η πρώτη οπτική εντύπωση τα φέρνει κοντά. Η ιστορία εξηγεί τη διαφορά τους: οι μορφές της Αγίας Ειρήνης ήταν αναθήματα σε ιερό, ενώ οι πολεμιστές της Κίνας αποτελούσαν μέρος ενός αυτοκρατορικού ταφικού συγκροτήματος. Ο κυπριακός «στρατός» περιγράφει την εικόνα του συγκεντρωμένου πλήθους. Η σύγκριση δεν υποδηλώνει ιστορική σύνδεση ή επιρροή ανάμεσα στα δύο σύνολα. Η κυπριακή ιστορία άρχισε να αποκαλύπτεται τον Νοέμβριο του 1929. Ένας ιερέας μετέφερε στη Λευκωσία το κεφάλι και το επάνω μέρος πήλινου αγάλματος που είχε βρεθεί στο χωράφι του. Το εύρημα οδήγησε τη Σουηδική Αρχαιολογική Αποστολή στην Αγία Ειρήνη, στη βορειοδυτική Κύπρο. Εκεί, κάτω από το χώμα, περίμενε ένα ολόκληρο πλήθος: σχεδόν 2.000 πήλινα αγάλματα και ειδώλια. Πολλά διατηρούσαν την ημικυκλική διάταξή τους γύρω από τον βωμό, με τις μικρότερες μορφές μπροστά και τις μεγαλύτερες πίσω. Ανάμεσά τους, ένοπλοι άνδρες και ταύροι. Το όνομα της θεότητας παραμένει άγνωστο· η ερμηνεία της λατρείας στηρίζεται στα ευρήματα, με τους ερευνητές να εξετάζουν ιδιαίτερα τη σχέση της με τη γονιμότητα. Η εικόνα έχει κάτι το συγκλονιστικά ανθρώπινο. Πίσω από κάθε πήλινο σώμα υπήρξε ένα χέρι που το έπλασε και κάποιος που το μετέφερε στο ιερό. Μια προσφορά που μπορεί να συνόδευε μια παράκληση, μια ευχαριστία, μια προσδοκία. Δεν γνωρίζουμε τις προσωπικές ιστορίες εκείνων που τα αφιέρωσαν. Μπορούμε, όμως, να αναγνωρίσουμε την ανάγκη τους να αφήσουν κάτι μπροστά στο θείο. Ένα αντικείμενο που θα παρέμενε εκεί όταν οι ίδιοι θα επέστρεφαν στην καθημερινότητά τους. Οι άνθρωποι έφυγαν. Οι προσφορές έμειναν. Σήμερα, σχεδόν 1.000 μορφές της Αγίας Ειρήνης παρουσιάζονται στο Medelhavsmuseet, το Μουσείο Μεσογειακών και Εγγύς Ανατολικών Αρχαιοτήτων της Στοκχόλμης. Η τοποθέτησή τους σε ημικύκλιο γύρω από έναν ιερό λίθο επιχειρεί να ανασυνθέσει τη διάταξη στην οποία τις συνάντησαν οι ανασκαφείς. Η παρουσία τους στη Σουηδία συνδέεται με τις ανασκαφές της Σουηδικής Αποστολής του 1927–1931. Όπως εξηγεί το ίδιο το μουσείο, τα ευρήματα μοιράστηκαν ανάμεσα στη Σουηδία και την Κύπρο με άδεια της βρετανικής αποικιακής κυβέρνησης, σύμφωνα με την πρακτική της εποχής. Έτσι, ένα σύνολο που είχε συγκεντρωθεί γύρω από τον ίδιο βωμό απέκτησε μια χωρισμένη διαδρομή. Η αρχαιολογική του αξία αναγνωρίστηκε διεθνώς, αλλά η αρχική του ενότητα διασπάστηκε. Για έναν Κύπριο, η θέα αυτών των μορφών σε ένα μουσείο της βόρειας Ευρώπης μπορεί να δημιουργήσει μια παράξενη αίσθηση εγγύτητας. Βρίσκεσαι μακριά από τον τόπο σου και ξαφνικά συναντάς ένα κομμάτι του. Ίσως μάλιστα ένα κομμάτι που δεν είχες γνωρίσει ποτέ. Υπάρχει και μια δεύτερη χρονολογική διαφορά που αξίζει να προσέξουμε. Ο κινεζικός πήλινος στρατός ανακαλύφθηκε το 1974. Οι μορφές της Αγίας Ειρήνης είχαν έρθει στο φως το 1929, σαράντα πέντε χρόνια νωρίτερα. Η αρχαιολογία δεν είναι διαγωνισμός πρωτιάς. Οι ημερομηνίες, όμως, κάνουν τη δική μου καθυστερημένη γνωριμία με την Αγία Ειρήνη ακόμη πιο αξιοπρόσεκτη. Γνώριζα την εικόνα ενός μακρινού αυτοκρατορικού στρατού, ενώ αγνοούσα ένα τόσο εντυπωσιακό σύνολο από τη γη της Κύπρου. Από την Αγία Ειρήνη στην Κίνα και από τις προθήκες της Στοκχόλμης πίσω στον τόπο μας, αυτό το ταξίδι καταλήγει στην ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα τη δική μας ιστορία. Μερικές φορές χρειάζεται να κάνουμε έναν μεγάλο κύκλο για να προσέξουμε όσα βρίσκονταν εξαρχής κοντά μας. Και εδώ επιστρέφω στο ερώτημα που γεννήθηκε όταν πρωτοείδα αυτές τις μορφές: πόσοι από εμάς αναγνωρίζουμε αμέσως τους πήλινους πολεμιστές της Κίνας και πόσοι θα αναγνωρίζαμε εκείνους της Αγίας Ειρήνης; Πηγές: Medelhavsmuseet, «Cyprus – 7,000 years of history»· Γιώργος Μπουρογιάννης, «The Ayia Irini Project at Medelhavsmuseet, Stockholm», Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, «Κύπριος Χαρακτήρ»· Βάσος Καραγιώργης, «Collections of Cypriote Antiquities in Foreign Museums», «Κύπριος Χαρακτήρ»· UNESCO, «Mausoleum of the First Qin Emperor»./Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας (CVAR), Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» ταξιδεύει από την Αγία Ειρήνη έως την Κίνα και επιστρέφει μέσω Σουηδίας, ακολουθώντας τις πήλινες μορφές που φέρνουν μακρινούς κόσμους στην ίδια αφήγηση και μας οδηγούν πιο κοντά στη δική μας ιστορία.