Ου-τόπος ή ευ-τόπος; Γιατί χρειαζόμαστε καλύτερες ιστορίες για το μέλλον
Μια εφημερίδα από το 2035, ένας Άγγλος του 1516 και ένας φιλόσοφος από το Κίτιο μπαίνουν σε ένα μπαρ… Άνοιξε μια εφημερίδα. Μέτρα τις καταστροφές. Μετά άνοιξε το Netflix και μέτρα πόσες σειρές για το μέλλον έχουν καλό τέλος. Πόσες βρήκες; Το τέλος του κόσμου το έχουμε δει, ακούσει και διαβάσει χίλιες φορές. Κλιματική κατάρρευση, ρομπότ που παίρνουν τις δουλειές μας, πόλεις κάτω από τη γη. Και για να κλείσει το θέμα, το γνωστό «εν θα αλλάξει τίποτε». Ένα μέλλον όπου τα πράγματα πήγαν καλά; Εκεί κολλάμε. Το βρίσκουμε αφελές. Ή βαρετό. Ή και αδύνατο. Σε σημείο που είναι πιο εύκολο να φανταστείς το τέλος του κόσμου από έναν δρόμο στη Λευκωσία χωρίς αυτοκίνητα. Γι’ αυτό φτιάξαμε την εφημερίδα Τα καλά τα νέα. Άκουσες τα; Ου-τόπος ή ευ-τόπος; Η «ουτοπία» είναι ελληνικό λογοπαίγνιο. Την εφεύρε ο Thomas More το 1516, για ένα νησί όπου όλα λειτουργούν όπως θα έπρεπε. Του έδωσε μάλιστα δικό του αλφάβητο και δικό του ποίημα, για να μοιάζει αληθινό. Ου-τόπος, ο τόπος που δεν υπάρχει. Με ένα γράμμα διαφορά όμως, θα μπορούσε να ήταν ευ-τόπος, ο καλός τόπος. Από την αρχή η ουτοπία έρχεται με ένα ερώτημα: υπάρχει πουθενά ή μόνο στο μυαλό μας; Πριν τον More, ένας Κύπριος. Ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ιδρυτής της στωικής φιλοσοφίας, έγραψε τη δική του Πολιτεία: μια κοινότητα όπου όλοι οι άνθρωποι είναι πολίτες του ίδιου κόσμου, όχι χωρισμένοι σε πόλεις και στρατόπεδα. Ουτοπία made in Λάρνακα, γύρω στο 300 π.Χ. Σε ένα νησί που ξέρει καλά τι σημαίνει χωρισμός, δεν είναι λίγο. Η φαντασία για άλλους κόσμους δεν ήταν ποτέ δραπέτευση. Ήταν τρόπος να δεις τον δικό σου λίγο πιο καθαρά. Ο αιώνας των δυστοπιών Κάπου στον 20ό αιώνα η ουτοπία έχασε το παιχνίδι. Το 1932 ο Aldous Huxley έγραψε τον Θαυμαστό Νέο Κόσμο, όπου οι πάντες ελέγχονται με ηδονή και χάπια. Το 1949 ο George Orwell έγραψε το 1984, όπου οι πάντες ελέγχονται με φόβο και οθόνες. Δύο διαφορετικοί εφιάλτες. Αν το σκεφτείς, το κινητό μας τα κάνει και τα δύο. Το 1993 η Octavia E. Butler έγραψε το Parable of the Sower, που ξεκινά το 2024, σε μια Καλιφόρνια με πυρκαγιές, λειψυδρία και περιφραγμένες γειτονιές που φυλάγονται μέρα νύχτα. Όταν ήρθε το πραγματικό 2024, πολλοί το ξαναδιάβασαν και δεν γελούσαν. Από το 2011, το Black Mirror μας δείχνει σε κάθε επεισόδιο πώς κάθε καινούργια τεχνολογία μπορεί να πάει στραβά. Αυτές οι ιστορίες είναι οι συναγερμοί μιας κοινωνίας, και τις χρειαζόμαστε. Αλλά όταν ο συναγερμός χτυπά συνέχεια, κάπου σταματάμε να τον ακούμε. Η δυστοπία γίνεται κανονικότητα. Και το μέλλον γίνεται κάτι που απλώς μας συμβαίνει, όχι κάτι που φτιάχνουμε. Όταν η φαντασία γίνεται σχέδιο Η επιστημονική φαντασία δεν προβλέπει απλώς το μέλλον. Συχνά το σχεδιάζει. Το 1945 ο Arthur C. Clarke έγραψε για δορυφόρους που θα έμεναν «καρφωμένοι» πάνω από τη Γη και θα μετέδιδαν σήματα σε όλο τον πλανήτη. Σήμερα εκεί γυρίζουν οι δορυφόροι της τηλεόρασης, και η τροχιά λέγεται και «ζώνη του Clarke». Το 1982 ο William Gibson επινόησε το cyberspace. Το 1992 ο Neal Stephenson επινόησε το Metaverse, στο Snow Crash. Και οι δύο έγραψαν για σκοτεινούς κόσμους που δεν θα ήθελε κανείς να ζήσει. Κι όμως, οι λέξεις τους έγιναν πραγματικότητα. Το 2021 το Facebook άλλαξε όνομα σε Meta. Η προειδοποίηση έγινε επιχειρηματικό πλάνο. Και δεν χρειάζεται να πάμε μακριά για να το δούμε. Κάποιο βράδυ γύρω από το τραπέζι του ABR, έπεσε μια πρόβλεψη: μια μέρα μια μεγάλη πλατφόρμα μουσικής θα σταματήσει να πληρώνει μουσικούς. Θα φτιάχνει με AI ένα τραγούδι μόνο για σένα, ανάλογα με τα γούστα σου. Χωρίς δικαιώματα, χωρίς καλλιτέχνες, με περισσότερα κέρδη. Ακούγεται σαν επεισόδιο του Black Mirror. Κάποιος, κάπου, μάλλον το διαβάζει σαν business plan. Τα αντίδοτα Αν οι ιστορίες σχεδιάζουν το μέλλον, τότε χρειαζόμαστε και άλλες. Καλές ειδήσεις: υπάρχουν. Το 1974 η Ursula K. Le Guin έγραψε το The Dispossessed, με υπότιτλο «μια αμφίσημη ουτοπία»: ένας κόσμος που δοκιμάζει να ζήσει αλλιώς, με τα προβλήματά του πάνω στο τραπέζι. Το 2014 είπε κάτι που κρατάμε καρφιτσωμένο στον τοίχο: Ό,τι φτιάχτηκε από ανθρώπους, μπορεί να αλλάξει από ανθρώπους. Και η αλλαγή συχνά ξεκινά από την τέχνη. Το 2011 ο ίδιος ο Stephenson του Metaverse έγραψε ότι η επιστημονική φαντασία έπαψε να μας δίνει μεγάλες, αισιόδοξες ιδέες για να χτίσουμε. Από εκεί βγήκε το Project Hieroglyph, μια συλλογή με ιστορίες για ένα καλύτερο μέλλον. Το 2020 ο Kim Stanley Robinson έγραψε το The Ministry for the Future, που ξεκινά με έναν θανατηφόρο καύσωνα και συνεχίζει με δεκαετίες δύσκολης δουλειάς που τελικά αποδίδει. Υπάρχει και το solarpunk, που φαντάζεται πόλεις με κήπους στις ταράτσες, ενέργεια από τον ήλιο και γειτονιές όπου οι άνθρωποι γνωρίζονται. Ο Rob Hopkins του κινήματος Transition Towns το λέει πιο απλά: κάθε αλλαγή ξεκινά με ένα «κι αν…;». Καμία από αυτές τις ιστορίες δεν κρύβει την κρίση. Απλώς δεν σταματά εκεί. Γιατί αισιοδοξία δεν σημαίνει να κάνεις πως δεν βλέπεις τον κίνδυνο. Σημαίνει να τον κοιτάς κατάματα και να γράφεις άλλο τέλος. Η δική μας μικρή ευτοπία Τα καλά τα νέα είναι το δικό μας «κι αν…;». Δεκαέξι σελίδες με καλά νέα: μερικά αληθινά, μερικά από το 2035. Κάθε ιστορία έχει σφραγίδα. FACT: το ελέγξαμε, και μπορείς να το ελέγξεις κι εσύ. FICTION: το φανταστήκαμε, επίτηδες. Η έκπληξη; Πόσο κοντά είναι το ένα στο άλλο. Στο Παρίσι ο κόσμος βουτά ξανά στον Σηκουάνα από το 2025, μετά από 102 χρόνια απαγόρευσης. Στη Βαρκελώνη τα superblocks έδωσαν τους δρόμους πίσω στους ανθρώπους. Στην Ιρλανδία 2.000 καλλιτέχνες έχουν πλέον βασικό εισόδημα, και στη Γαλλία κάθε νέο δημόσιο κτίριο έχει μέσα του τέχνη από το 1951. Η Λευκωσία περπατιέται ήδη, όπως δείχνει ο χάρτης της OPU. Και δεν είμαστε αφελείς. Τα καλά νέα στις σελίδες μας στέκονται δίπλα σε πολέμους, καύσωνες, ενοίκια που κανείς δεν αντέχει και μια πόλη ακόμα χωρισμένη στα δύο. Δεν τα κρύβουμε. Απλώς αρνούμαστε να δεχτούμε ότι είναι η μόνη ιστορία. Θυμάσαι την πρόβλεψη για τη μουσική; Στην εφημερίδα της δώσαμε άλλο τέλος. Το σχέδιο πατώνει, γιατί κανείς δεν μπορεί να τραγουδήσει με τον φίλο του ένα τραγούδι που δεν έχει ακούσει κανείς άλλος. Οι συνδρομές πέφτουν, και σε ένα μικρό μπαρ στη Λευκωσία μια μπάντα παίζει ένα τραγούδι σε σαράντα άτομα ταυτόχρονα. «Περίεργο», είπαν όσοι ήταν εκεί. «Και πολλά ωραίο». Η εφημερίδα είναι σε χαρτί. Κανένας αλγόριθμος δεν διαλέγει τι θα δεις. Μέσα της θα βρεις QR codes για τις ταινίες, τις κουβέντες και τα podcasts του TY-CO. Και μια ολόκληρη σελίδα είναι δική σου. Γράψε τον τίτλο που θέλεις να διαβάσεις το 2035. Βγάλε φωτογραφία τη σελίδα και στείλε την στο Instagram, στο @alternativebrainsrule, ή στο projects@abr.cy. Τα καλύτερα θα μπουν στο blog και στο δεύτερο τεύχος. Τα νέα είναι αυτά που φτιάχνουμε Ο More έβαλε την Ουτοπία σε ένα νησί που δεν υπάρχει. Το δικό μας νησί υπάρχει, με μια πρωτεύουσα ακόμα χωρισμένη στα δύο. Κι όμως, η ευτοπία ξεκινά ήδη σε μικρά σημεία: σε κήπους που φυτεύουμε σήμερα για το μέλλον, σε φεστιβάλ που φτιάχνουν οι ίδιες οι γειτονιές, σε κοινοτικές κουζίνες όπου κάποιος μαγειρεύει και όλοι τρώνε. Δεν σου ζητάμε να πιστέψεις ότι όλα θα πάνε καλά. Σου ζητάμε να φανταστείς πώς θα ήταν αν πήγαιναν. Μετά μαγείρεψε κάτι. Βγάλε μια καρέκλα έξω. Περπάτα τη διαδρομή που κάμνεις κάθε μέρα με το αυτοκίνητο. Το μέλλον δεν είναι κάτι που θα μας συμβεί. Είναι μια ιστορία που γράφουμε μαζί. Τα λέμε στο τεύχος 2. Γράψε κι εσύ ένα κομμάτι της. Η ομάδα του ABR Διάβασε την εφημερίδα: abrfest.com/blog/the-good-news-gazette-from-the-future Instagram: @alternativebrainsrule Γράψου στο newsletter μας στο Substack: alternativebrainsrule.substack.com Το TY-CO είναι ένα ευρωπαϊκό έργο που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Creative Europe, στο πλαίσιο της πρόσκλησης CREA-CULT-2024-COOP-1. Με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι απόψεις και οι γνώμες που διατυπώνονται εκφράζουν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών και δεν αντιπροσωπεύουν κατ'ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Εκπαίδευσης και Πολιτισμού (EACEA). Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο EACEA δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι για τις εκφραζόμενες απόψεις.