Γιατί ένας «ασφαλής χώρος» δεν μπορεί να τελειώνει στην πόρτα
Ασφαλής για ποιον; Γιατί ένας «ασφαλής χώρος» δεν μπορεί να τελειώνει στην πόρτα Μια εξέγερση στη Νέα Υόρκη του 1969, μια disco μπάλα στο πάτωμα και μια κονκάρδα που γράφει «vibe control »… Σκέψου τη διαδρομή από το αγαπημένο σου μπαρ μέχρι το αυτοκίνητο. Στην Κύπρο, όσοι έχουμε αυτοκίνητο σπάνια περπατούμε μέχρι το σπίτι. Περπατούμε όμως μέχρι το πάρκινγκ, σε ένα σκοτεινό σοκάκι ή σε έναν άδειο χώρο στάθμευσης στις τρεις τα ξημερώματα. Πόση ώρα κάνεις; Δύο λεπτά; Πέντε; Τώρα σκέψου πώς την περπατάς. Με τα κλειδιά ήδη στο χέρι; Με κάποιον στο τηλέφωνο, «μέχρι να μπω στο αυτοκίνητο»; Και μόλις μπεις, κλειδώνεις αμέσως τις πόρτες; Για κάποιους, η ερώτηση ακούγεται περίεργη. Για άλλους, είναι κάθε Σάββατο βράδυ. Ρώτα τις φίλες σου. Ρώτα όποιο queer ή τρανς άτομο ξέρεις. Ρώτα όσους ξεχωρίζουν στον δρόμο για το χρώμα, την προφορά ή το σώμα τους. Οι λεπτομέρειες αλλάζουν. Η διαδρομή μένει η ίδια. Το «safe space» το βλέπουμε πια παντού: σε κλαμπ, σε φεστιβάλ, σε αφίσες, σε πανεπιστήμια. Τόσο συχνά, που κινδυνεύει να γίνει απλώς άλλο ένα αυτοκόλλητο στην πόρτα. Αλλά ασφαλής για ποιον; Και μέχρι πού; Γι' αυτό, ένα βράδυ του Μαΐου, καθίσαμε σε κύκλο στο S//IP και κάναμε την ερώτηση ανοιχτά. Ένα καταφύγιο με ιστορία Ο ασφαλής χώρος δεν ξεκίνησε ως hashtag. Η ιδέα έχει τις ρίζες της στα φεμινιστικά και queer κινήματα των δεκαετιών του '60 και του '70. Τότε, για γυναίκες, για ομοφυλόφιλους και για τρανς ανθρώπους, ένα μπαρ, ένα βιβλιοπωλείο ή ένα σαλόνι ήταν από τα λίγα μέρη όπου μπορούσες να μιλήσεις ελεύθερα χωρίς να το πληρώσεις ακριβά. Τα ξημερώματα της 28ης Ιουνίου 1969, η αστυνομία έκανε έφοδο στο Stonewall Inn, ένα gay μπαρ στη Νέα Υόρκη. Δεν ήταν η πρώτη έφοδος. Αυτή τη φορά όμως, ο κόσμος δεν έφυγε ήσυχα. Από εκείνη τη νύχτα ξεκινά το Pride όπως το ξέρουμε σήμερα. Στα ballrooms της ίδιας πόλης, κυρίως μαύρα και λατίνα queer και τρανς άτομα έφτιαξαν τις δικές τους «οικογένειες», τα houses, με δικούς τους κανόνες και δικά τους τρόπαια. Το 1990 το ντοκιμαντέρ Paris Is Burning τα έκανε γνωστά σε όλο τον κόσμο. Από την αρχή, η ιστορία των ασφαλών χώρων περνά από τα dancefloors. Και από την αρχή, η απειλή έρχεται από την πόρτα. Καμιά φορά όμως είναι ήδη μέσα. Στην Κύπρο, η ιστορία είναι πιο κοντινή απ' όσο νομίζουμε. Η ομοφυλοφιλία αποποινικοποιήθηκε μόλις το 1998, πέντε χρόνια αφού το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων καταδίκασε την Κυπριακή Δημοκρατία στην υπόθεση Μοδινός κατά Κύπρου . Το πρώτο Pride στη Λευκωσία έγινε το 2014. Και η κουβέντα για ένα νομοσχέδιο αναγνώρισης της ταυτότητας φύλου, όπως ακούστηκε στη συζήτησή μας, κρατά από το 2008. Για πολλούς ανθρώπους σε τούτο το νησί, ο ασφαλής χώρος δεν είναι trend. Είναι κάτι που κατακτήθηκε πρόσφατα, και δεν είναι ακόμα δεδομένο. Στην πόρτα του S//IP Στις 28 Μαΐου 2025, το S//IP γέμισε καναπέδες, μαξιλάρια και κόκκινο φως, γύρω από μια disco μπάλα στο πάτωμα. Στη συζήτηση πήραν μέρος άνθρωποι από την Accept – ΛΟΑΤΙ Κύπρου, που είχε και τον συντονισμό, από την ομάδα safer spaces του S//IP, το United by Pride, το Music Element, αλλά και ακαδημαϊκοί. Κι εμείς, από το ABR. Η μουσική θα ερχόταν αργότερα. Πρώτα, θα μιλούσαμε. Στο S//IP, ο ασφαλής χώρος ξεκινά πριν φτάσεις στο dancefloor. Μια μεγάλη αφίσα με τους κανόνες στην είσοδο. Ένα άτομο στην πόρτα που σε καλωσορίζει και σου λέει ότι εδώ δεν χωρούν ρατσιστικές, σεξιστικές και ομοφοβικές συμπεριφορές. Και μέσα, ένα άτομο με μια κονκάρδα που γράφει «vibe control». Στην αρχή, ο κόσμος στην πόρτα το έπαιρνε προσωπικά: «γιατί, εγώ θα παρενοχλήσω κανέναν;». Με τον καιρό, η κουβέντα έγινε συνήθεια. Και μετά ήρθε κάτι ακόμα καλύτερο: ο ίδιος ο κόσμος άρχισε να πλησιάζει την ομάδα, για να πει κάτι που είδε ή κάτι που έζησε. Άλλωστε, ο ασφαλής χώρος δεν είναι μόνο κανόνες. Είναι και ένα ποτήρι νερό σε όποιον ήπιε λίγο παραπάνω, ή ένα «είσαι οκ;» τη σωστή στιγμή. Όπως ειπώθηκε στη συζήτηση: «Το: φροντίζουμε ο ένας τον άλλον εδώ μέσα.» Τρία δευτερόλεπτα Το «ασφαλές» όμως δεν το νιώθουν όλοι το ίδιο. Εκπρόσωπος του United by Pride το είπε με ακρίβεια χρονομέτρου: «Εγώ σαν queer άτομο στην Κύπρο, δεν θέλω παραπάνω από τρία δευτερόλεπτα από το πώς με βλέπει κάποιος μες σε έναν χώρο». Τρία δευτερόλεπτα. Τόσο κρατά μια ματιά. Αν δεν χρειάστηκε ποτέ να τα μετρήσεις, είσαι από τους τυχερούς. Και δεν μετρά μόνο η queer κοινότητα. Τα ίδια δευτερόλεπτα τα ξέρει η γυναίκα που ζυγίζει ένα βλέμμα στο μπαρ. Τα ξέρει όποιος έχει ακούσει σχόλιο για το χρώμα, την προφορά ή το σώμα του. Οι λόγοι διαφέρουν. Ο λογαριασμός είναι ο ίδιος: λίγα δευτερόλεπτα για να αποφασίσεις αν μένεις ή αν φεύγεις. Μετά ήρθε η πιο άβολη ερώτηση της βραδιάς, από την ακαδημαϊκή πλευρά: πώς ξέρουμε ότι, προσπαθώντας να προστατέψουμε, δεν καταλήγουμε να αστυνομεύουμε; Η απάντηση από την ομάδα του S//IP ήταν απλή. Πρώτα ρωτάς. «Εγώ τουλάχιστον δεν έχω επέμβει ποτέ χωρίς consent.» Γιατί αυτό που από μακριά μοιάζει με πρόβλημα, από κοντά μπορεί να είναι απλώς δύο φίλοι που χαζεύουν. Και ποιος εξηγεί; Η ομάδα της πόρτας μπορεί να κάτσει ακόμα και ένα τέταρτο να εξηγεί σε κάποιον γιατί του ζητά να φύγει, για να μην πάει να κάνει το ίδιο κάπου αλλού. Από την άλλη πλευρά της συζήτησης όμως ήρθε ένα όριο: «a safe space means that you shouldn't have to explain yourself» . Ο χώρος εξηγεί τους κανόνες του. Οι άνθρωποι δεν χρωστούν εξηγήσεις για την ύπαρξή τους. Η καινούργια ντουλάπα Εδώ η κουβέντα άρχισε να ζεσταίνεται. Από την πλευρά της ακαδημίας ήρθε και η πιο προκλητική ιδέα της βραδιάς: «Τις πρακτικές για να είμαστε όλα ασφαλείς, τις καταλαβαίνω και τις υποστηρίζω. Έχω πρόβλημα με την έννοια του safe space, σαν έννοια.» Το πρόβλημα; Αν φτιάξουμε τρία, τέσσερα, πέντε «ασφαλή» κλαμπ, μπαρ και καφέ, τότε «όλοι εσείς που βγήκατε από την ντουλάπα σας, θα πάτε μες στην καινούργια ντουλάπα». Μια άλλη φωνή το είπε ακόμα πιο ωμά: «δεν θεωρώ ότι υπάρχουν safe spaces στην Κύπρο». Γι' αυτό πολλοί λένε πια safer. Ένα «r» στο τέλος της λέξης, που παραδέχεται ότι η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ. Σιγά σιγά; Όχι! Και πώς αλλάζουν τα πράγματα; Σε τούτο, η συζήτηση χωρίστηκε στα δύο. Κάποιοι υποστήριξαν ότι η κουλτούρα χτίζεται σιγά σιγά, μέσα στους χώρους: από τα κλαμπ στις εκδηλώσεις, κι από εκεί στην κοινωνία, γιατί «δεν μπορεί να αλλάξει από μια μέρα στην άλλη». Άλλοι απάντησαν ότι «το κράτος και οι θεσμοί έχουν ευθύνη», και ότι από το 2008 έχουμε περιμένει αρκετά. Κι όταν, λίγο αργότερα, κάποιος γύρισε σε εκείνο το «σιγά σιγά», η απάντηση ήταν μία λέξη: «Όχι!» Η ανυπομονησία έχει τους λόγους της. Δεν συμφωνήσαμε σε όλα, και δεν χρειαζόταν. Το πιο κοντινό σε κοινό έδαφος ήρθε από το United by Pride: «εν πολλαπλά τα μέτωπα». Νόμοι, χώροι, ομάδες, κουλτούρα. Όλα μαζί, όχι ένα-ένα. Πέντε λεπτά Θυμάσαι τη διαδρομή μέχρι το αυτοκίνητο; Για κάποιους, δεν υπάρχει αυτοκίνητο να τους περιμένει. Αργότερα στην κουβέντα, ένα τρανς άτομο από την ομάδα safer spaces του S//IP είπε κάτι πολύ απλό: «Εγώ σαν τρανς άτομο νιώθω ότι χρειάζομαι, ας πούμε, ένα φίλο για να φύγω από το club σήμερα. Έχει τύχει πολλές φορές στο club να μην έχω κάποιο άτομο με το οποίο να επιστρέψω, και μένοντας στην παλιά Λευκωσία, το περπάτημα πέντε λεπτά να ήταν εφιάλτης, κυριολεκτικά.» Πέντε λεπτά. Όσο κρατά ένα τραγούδι. Τόση είναι η απόσταση ανάμεσα σε έναν χώρο που προσπαθεί να είναι ασφαλής και σε έναν δρόμο που δεν προσπαθεί καθόλου. Όποια έχει γράψει ποτέ «έφτασα» στο group chat στις τρεις τα ξημερώματα το ξέρει καλά. Ένας ασφαλής χώρος που τελειώνει στην πόρτα δεν φτάνει. Στη συζήτηση ακούστηκαν και ιδέες. Ιδέες, όχι αποφάσεις. Η πρώτη: ένα «vibe control» και σε άλλες εκδηλώσεις, όχι μόνο στο S//IP. Η δεύτερη: περισσότερη ταξική ευαισθησία, για παράδειγμα δωρεάν εισιτήρια για όσους δεν μπορούν να πληρώσουν, γιατί, όπως ειπώθηκε, «το inclusion κυρίως ορίζεται από το class κάποιου ανθρώπου». Και η τρίτη: να μαθαίνουμε από τις ομάδες που κάνουν ήδη αυτή τη δουλειά, αντί να ανακαλύπτουμε ξανά τον τροχό. Το dancefloor είναι μόνο η αρχή Από το Stonewall μέχρι το S//IP, τα dancefloors ήταν πάντα κάτι παραπάνω από dancefloors. Ήταν πρόβες για έναν κόσμο όπου μπορείς να υπάρχεις χωρίς να κοιτάς πίσω σου. Κι αυτός ο κόσμος δεν αφορά μόνο μία κοινότητα. Αφορά όποιον και όποια έχει περπατήσει ποτέ λίγο πιο γρήγορα στο σκοτάδι. Η δουλειά τώρα είναι να βγάλουμε αυτή την πρόβα στον δρόμο. Η ασφάλεια δεν θα έπρεπε να είναι δουλειά όσων κινδυνεύουν. Ένας δρόμος γίνεται ασφαλής όταν σταματήσει η παρενόχληση, όχι όταν μάθουμε να περπατούμε πιο γρήγορα. Μέχρι τότε, ας προσέχουμε ο ένας τον άλλον. Φεύγοντας από το κλαμπ, ρώτα ποιος πάει κατά πού. Περίμενε μέχρι ο φίλος σου να μπει στο αυτοκίνητο ή στο σπίτι. Ρώτα «είσαι οκ;» και περίμενε την απάντηση. Αν δεις κάποιον να ενοχλεί, μην κάνεις πως δεν είδες. Κι αν κάμνεις εκδηλώσεις, κλέψε την ιδέα του vibe control. Δες την ταινία Questioning Safe Space και πες μας: τι θα έκανε τη δική σου διαδρομή μετά τη βραδιά πιο ασφαλή; Γράψε μας στο Instagram, στο @alternativebrainsrule , ή στο projects@abr.cy . Ο ασφαλής χώρος δεν είναι ένα μέρος. Είναι κάτι που κάνουμε, ο ένας για τον άλλον. Και δεν σταματά στην πόρτα. Η ομάδα του ABR Δες την ταινία: https://abrfest.com/blog/questioning-safe-space Instagram: https://www.instagram.com/alternativebrainsrule/ Γράψου στο newsletter μας στο Substack: https://alternativebrainsrule.substack.com/subscribe Το TY-CO είναι ένα ευρωπαϊκό έργο που χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Creative Europe, στο πλαίσιο της πρόσκλησης CREA-CULT-2024-COOP-1. Με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι απόψεις και οι γνώμες που διατυπώνονται εκφράζουν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών και δεν αντιπροσωπεύουν κατ'ανάγκη τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή του Ευρωπαϊκού Εκτελεστικού Οργανισμού Εκπαίδευσης και Πολιτισμού (EACEA ). Η Ευρωπαϊκή Ένωση και ο EACEA δεν μπορούν να θεωρηθούν υπεύθυνοι για τις εκφραζόμενες απόψεις.