Γιατί άσπρισαν τα σπίτια; Ο ασβέστης, τα παράσιτα και οι εντολές
Η καθαριότητα, ο φόβος της αρρώστιας και η κρατική επιβολή πίσω από το λευκό του Αιγαίου. Πώς ένα υλικό της καθημερινής φροντίδας έγινε παγκόσμιο σύμβολο ομορφιάς. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη* Το πιο φωτογραφημένο λευκό της Μεσογείου κουβαλά μια ιστορία που σπάνια χωρά στις φωτογραφίες του: την προσπάθεια των ανθρώπων να κρατήσουν το σπίτι καθαρό και την αρρώστια μακριά. Πριν από τις κρατήσεις, τις πισίνες και τα ηλιοβασιλέματα που πουλιούνται μαζί με το δωμάτιο, υπήρχε ο κουβάς. Ο ασβέστης. Το χέρι που περνούσε ξανά τον τοίχο, το κατώφλι, την άκρη της αυλής. Σήμερα ονομάζουμε το αποτέλεσμα «νησιώτικη αισθητική». Η διαδρομή του, όμως, περνά μέσα από πρακτικές ανάγκες. Ο ασβέστης υπηρετούσε την οικοδομή και την υγιεινή. Σε χώρους όπου συνυπήρχαν άνθρωποι, ζώα και γεωργικά προϊόντα, η καθαριότητα απαιτούσε συνεχή φροντίδα. Η ισχυρή αλκαλικότητα του σβησμένου ασβέστη μπορούσε, υπό κατάλληλες συνθήκες, να περιορίσει συγκεκριμένους μικροοργανισμούς. Το 2007, ο F. Pilotto και οι συνεργάτες του συνέκριναν απολυμαντικά σε χωμάτινα δάπεδα πτηνοτροφείων. Στις συνθήκες της μελέτης, ο σβησμένος ασβέστης πέτυχε τη μεγαλύτερη μείωση των κολοβακτηριοειδών ανάμεσα στα σκευάσματα που εξετάστηκαν. Αντίστοιχα, το 2003, ο D. W. Watson και οι συνεργάτες του μελέτησαν την επίδρασή του στο σκαθάρι Alphitobius diaperinus. Οι προνύμφες —αυτά που συχνά αποκαλούμε «σκουλήκια»— αποδείχθηκαν περισσότερο ευάλωτες από τα ενήλικα έντομα. Το αποτέλεσμα εξαρτιόταν σημαντικά από την ποσότητα του υλικού και την υγρασία. Οι έρευνες αφορούν πτηνοτροφικούς χώρους. Τεκμηριώνουν τη χρησιμότητα του ασβέστη στην υγιεινή, χωρίς να αποδεικνύουν ότι κάθε ασβεστωμένος τοίχος εξόντωνε όλα τα παράσιτα ή ότι αυτή ήταν η μοναδική αιτία λεύκανσης των νησιών. Στην Κύπρο, η παραδοσιακή κατοικία μάς βοηθά να καταλάβουμε το περιβάλλον αυτών των αναγκών. Στο σπίτι του Κατσινιόρου, στο Φικάρδου, η οικογένεια κατοικούσε στον όροφο, ενώ το ισόγειο εξυπηρετούσε το πάτημα των σταφυλιών και την αποθήκευση κρασιού, προϊόντων και εργαλείων. Το σπίτι περιλάμβανε και τον κόπο που το συντηρούσε. Η κατοίκηση και η παραγωγή μοιράζονταν την ίδια στέγη· η καθαριότητα είχε σημασία που ξεπερνούσε τον καλλωπισμό. Στην ιστορία των κατάλευκων Κυκλάδων παρενέβη και η διοίκηση. Η γνωστότερη αφήγηση αποδίδει στον Ιωάννη Μεταξά εντολή ασβεστώματος το 1938 για λόγους δημόσιας υγείας, με αναφορά στη χολέρα. Την καταγράφει και η αρχιτέκτων Μυρτώ Στενού στη μελέτη «Live Your Myth in Greece», του 2019. Το πρωτογενές διάταγμα, ωστόσο, δεν εντοπίστηκε στην παρούσα έρευνα· η συγκεκριμένη εκδοχή παραμένει βιβλιογραφική αναφορά. Για μια μεταγενέστερη εντολή υπάρχουν σαφέστερα στοιχεία. Στις 15 Ιουνίου 1972, η Νομαρχία Κυκλάδων διαβίβασε έγγραφο προς αστυνομικά τμήματα, δημάρχους και προέδρους κοινοτήτων. Ο αρχιτέκτων Θάνος Ν. Στασινόπουλος το παραθέτει στη «Λευκή ιλαρά», μαζί με αναπαραγωγή του τεκμηρίου. Η διατύπωση ήταν σαφής: «απηγορεύθη και η πολυχρωμία εις το εξωτερικόν των οικιών». Και ακολούθως: «κυριαρχούν εξωτερικόν χρώμα των οικιών θα είναι το λευκόν». Η δικτατορική διοίκηση ζητούσε χρωματική ομοιομορφία. Η λευκή όψη αποκτούσε χαρακτήρα υποχρέωσης. Η πρακτική της καθαριότητας και ο κανόνας της εμφάνισης συναντήθηκαν επάνω στον ίδιο τοίχο. Οι μορφολογικές ρυθμίσεις συνεχίστηκαν αργότερα. Το Προεδρικό Διάταγμα της 17ης Ιουνίου 1988, όπως τροποποιήθηκε το 2002, προβλέπει για τους οικισμούς που καλύπτει ασβέστη ή υδρόχρωμα στις όψεις. Στα παντζούρια επιτρέπει μπλε, πράσινο, καφέ, γκρι και μουσταρδί. Το Αιγαίο είχε περισσότερα χρώματα από όσα συγκρατεί η τουριστική του εικόνα. Η Στενού καταγράφει παλαιότερες στρώσεις ώχρας, κόκκινου και άλλων αποχρώσεων. Όσο για το λουλάκι της μπουγάδας, δημοσιευμένες περιγραφές αναφέρουν την ανάμειξή του με ασβέστη για χρωματισμό, χωρίς αυτό να εξηγεί κάθε μπλε πόρτα και τρούλο. Το 2026, το λευκό μοιάζει αυτονόητο. Μέσα του, όμως, συναντιούνται η υγιεινή, η προστασία από τον ήλιο, η συνήθεια και η διοικητική εντολή. Πριν σηκώσουμε το κινητό, αξίζει να φανταστούμε τον κουβά στο κατώφλι και τα σημάδια του ασβέστη στα δάχτυλα. Εκείνοι άσπριζαν τον χώρο όπου θα συνέχιζαν να ζουν. Εμείς κληρονομήσαμε και την ομορφιά αυτής της φροντίδας. Πηγές: D. W. Watson και συνεργάτες, μελέτη για τον ασβέστη και το Alphitobius diaperinus, 2003./F. Pilotto και συνεργάτες, μελέτη απολυμαντικών σε πτηνοτροφικούς χώρους, 2007./Μυρτώ Στενού, «Live Your Myth in Greece», 2019./Θάνος Ν. Στασινόπουλος, «Η λευκή ιλαρά», 2010./Προεδρικό Διάταγμα της 17ης Ιουνίου 1988, όπως τροποποιήθηκε το 2002./GreekReporter, «Why Greek Island Houses Are Blue and White»./Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου, Αγροτικό Μουσείο Φικάρδου. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης της Κύπρου. Μέσα από τη σειρά «Παλαιολόγιο» ακολουθεί αυτή τη φορά τα ίχνη του ασβέστη, από τη φροντίδα της παλιάς αυλής μέχρι το λευκό που μάθαμε να θεωρούμε παράδοση.