1466-1687: Ο μιναρές στον Παρθενώνα δεν έσβησε τον ελληνισμό
1466-1687: Ο μιναρές στον Παρθενώνα δεν έσβησε τον ελληνισμό Από τον Παρθενώνα που έγινε τέμενος και τη διαχρονική μαρτυρία της Αγίας Σοφίας στο «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου: γιατί η Ελλάδα εξακολουθεί να ζει μέσα στη μνήμη, στην ελευθερία και στον πολιτισμό της. Υπήρξε εποχή κατά την οποία πάνω στον Παρθενώνα υψωνόταν μιναρές. Η εικόνα αυτή ανήκει στην πραγματική ιστορία του μνημείου και υπενθυμίζει πόσο βαθιά μπορεί να εισχωρήσει η κατάκτηση στη δημόσια όψη και στη θρησκευτική ζωή ενός τόπου. Υπενθυμίζει, συγχρόνως, τα όριά της. Ο μιναρές προστέθηκε και αργότερα απομακρύνθηκε. Ο Παρθενώνας εξακολουθεί να μαρτυρεί τον πολιτισμό που τον δημιούργησε. Σήμερα, 28 Οκτωβρίου, η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερο συμβολικό βάρος. Ο απανταχού ελληνισμός τιμά το «Όχι» του 1940, την απόρριψη του φασιστικού τελεσιγράφου που απαιτούσε να επιτραπεί στον ιταλικό στρατό η κατάληψη στρατηγικών θέσεων της ελληνικής επικράτειας. Η άρνηση εκείνη έγινε αγώνας υπέρ της εθνικής ανεξαρτησίας, με θυσίες που προσέδωσαν στην απόφαση το πραγματικό ιστορικό της μέγεθος. Η σύνδεση με τον Παρθενώνα και την Αγία Σοφία αφορά το διαρκές ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στην ισχύ και στο δικαίωμα, στην κατοχή και στην ιστορική ταυτότητα. Οι περιστάσεις διαφέρουν ουσιωδώς. Το ερώτημα, όμως, επανέρχεται: μέχρι πού μπορεί να φθάσει η εξουσία του κατακτητή πάνω σε έναν λαό και στη μνήμη του; Ο μιναρές του Παρθενώνα προστέθηκε κατά τον 15ο αιώνα, σε συνάρτηση με τη μετατροπή του μνημείου σε τέμενος υπό την οθωμανική κυριαρχία. Η ακριβής χρονολογία δεν έχει προσδιοριστεί με βεβαιότητα. Η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης τοποθετεί τη μετατροπή μερικές δεκαετίες μετά την κατάκτηση, ενώ ερευνητική μελέτη προτείνει την περίοδο 1466–1470. Στη νοτιοδυτική γωνία αξιοποιήθηκε ο προϋπάρχων πύργος με το κλιμακοστάσιο, ο οποίος προσαρμόστηκε σε μιναρέ. Η προσθήκη επέζησε της καταστροφικής έκρηξης του 1687 και, σύμφωνα με την ιστορική παρουσίαση της Frick Collection, κατεδαφίστηκε το 1832. Η χρονολογία αυτή αφορά τον μιναρέ και πρέπει να διακρίνεται από την απομάκρυνση του μικρότερου, μεταγενέστερου τζαμιού που ανεγέρθηκε μέσα στα ερείπια του ναού. Για περισσότερο από τρεισήμισι αιώνες, επομένως, η παρουσία του αποτύπωνε την οθωμανική κυριαρχία πάνω στο αρχαίο μνημείο. Η ιστορική ακρίβεια επιβάλλει να αναγνωρίζουμε ότι είχαν προηγηθεί η μετατροπή του Παρθενώνα σε χριστιανική εκκλησία και η καθολική χρήση του κατά τη λατινική περίοδο. Οι διαδοχικές λατρευτικές χρήσεις συνοδεύτηκαν από επεμβάσεις στο αρχικό οικοδόμημα. Η αναγνώριση αυτής της διαδρομής ενισχύει την αξιοπιστία της κρίσης μας. Ο σεβασμός στην πολιτιστική κληρονομιά προϋποθέτει ενιαίο μέτρο, ανεξαρτήτως της εξουσίας που επεμβαίνει σε αυτήν. Καμία από αυτές τις μεταβολές δεν μπορούσε να αλλάξει την προέλευση του Παρθενώνα. Η αρχιτεκτονική του σύλληψη, η γλυπτική του δημιουργία και η θέση του στην ιστορία παρέμεναν συνδεδεμένες με την αρχαία Αθήνα. Η εξουσία να ορίζεις τη χρήση ενός μνημείου δεν σου παρέχει αναδρομικά την ιδιότητα του δημιουργού του. Η κατοχή δεν αποτελεί τίτλο κυριότητας επί της μνήμης. Η Αγία Σοφία προσφέρει μια εξίσου ισχυρή μαρτυρία. Το αριστούργημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής οικοδομήθηκε μεταξύ 532 και 537, με αρχιτέκτονες τον Ανθέμιο από τις Τράλλεις και τον Ισίδωρο από τη Μίλητο. Μετατράπηκε σε τέμενος μετά την Άλωση του 1453, άνοιξε ως μουσείο το 1935 και επανήλθε σε χρήση τεμένους το 2020. Οι αποφάσεις αυτές μετέβαλαν το καθεστώς λειτουργίας της. Η βυζαντινή και χριστιανική της καταγωγή εξακολουθεί να αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητάς της. Η οικουμενική αξία της Αγίας Σοφίας συνεπάγεται αυξημένη ευθύνη διαφύλαξης αυτής της ταυτότητας. Η ένταξη ενός μνημείου στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά καθιστά τη διαχείρισή του ζήτημα ευρύτερου ενδιαφέροντος, με υποχρεώσεις που υπερβαίνουν την εκάστοτε πολιτική σκοπιμότητα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η βαθιά λύπη που εξέφρασε η UNESCO για την απόφαση του 2020, υπογραμμίζοντας την ανάγκη προστασίας της παγκόσμιας αξίας του μνημείου. Ο Παρθενώνας και η Αγία Σοφία καταδεικνύουν, με διαφορετικό τρόπο ο καθένας, ότι η επιβολή έχει όρια απέναντι στην ιστορική αλήθεια. Ένα μνημείο μπορεί να αλλάξει χρήση, να υποστεί προσθήκες, να περιέλθει στην εξουσία άλλου κυρίαρχου. Η πολιτισμική του καταγωγή παραμένει αντικείμενο γνώσης και τεκμηρίωσης, πέρα από τις επιδιώξεις εκείνου που το διαχειρίζεται. Εδώ αναδεικνύεται η βαθύτερη συνάφεια με το «Όχι». Το 1940 η Ελλάδα κλήθηκε να αποδεχθεί την υποταγή ως συνέπεια της υπεροχής του επιτιθέμενου. Η απάντησή της υπερασπίστηκε την αρχή ότι η ισχύς δεν γεννά δικαίωμα κατάκτησης. Η αρχή αυτή προσδίδει στον αγώνα εθνικό περιεχόμενο και οικουμενική σημασία: αφορά την ελευθερία κάθε λαού να καθορίζει την πορεία του χωρίς εξωτερικό καταναγκασμό. Η ιστορική αντοχή του ελληνισμού γίνεται κατανοητή μέσα από τη διαρκή προσπάθεια διαφύλαξης και ανανέωσης. Ο ελληνισμός γνώρισε ήττες, υποδουλώσεις, ξεριζωμούς και απώλειες ανεπανόρθωτες. Η γλώσσα, η παιδεία, η κοινοτική ζωή και η δημιουργία συνέχισαν, ωστόσο, να μεταδίδονται, μέσα από μετασχηματισμούς και δοκιμασίες. Αυτή η συνέχεια υπήρξε ανθρώπινο επίτευγμα, καρπός εργασίας, επιμονής και συχνά θυσίας. Σε αυτή την εμπειρία εδράζεται η πεποίθηση ότι η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει. Η φράση αποκτά περιεχόμενο όταν εξετάζουμε τι διασώθηκε και τι εξακολουθεί να δημιουργείται: μια γλώσσα που μεταδίδεται, μια γραμματεία που διαβάζεται, μια πολιτισμική παράδοση που παραμένει αντικείμενο μελέτης και πηγή έμπνευσης. Η ιστορία τεκμηριώνει την αντοχή του ελληνισμού μέσα από τα έργα του και μέσα από τις γενιές που ανέλαβαν να τα συνεχίσουν. Ελλάδα και πολιτισμός είναι, με αυτή την έννοια, έννοιες συνυφασμένες στη συνείδηση του κόσμου. Η διατύπωση εκφράζει το βάθος μιας ιστορικής προσφοράς, χωρίς να διεκδικεί αποκλειστικότητα στη δημιουργία ή υπεροχή απέναντι στους άλλους λαούς. Η φιλοσοφία, η τραγωδία, η δημοκρατική σκέψη, η επιστημονική αναζήτηση και η τέχνη του ελληνικού κόσμου εξακολουθούν να προσφέρουν στην ανθρωπότητα μέσα κατανόησης του ανθρώπου και της κοινωνίας. Γι’ αυτό ο ελληνισμός διδάσκεται ως πολιτισμός: επειδή τα έργα του παραμένουν ενεργά στη σκέψη και στην παιδεία των επόμενων. Η κατάκτηση μπορεί να εξασφαλίσει εδάφη και πρόσκαιρη υπεροχή. Η διάρκεια ενός πολιτισμού εξαρτάται από την αξία όσων προσφέρει και από τη θέληση των ανθρώπων να τα διατηρούν ζωντανά. Οι κατακτητικές εκστρατείες μελετώνται για τα αίτια και τις συνέπειές τους. Τα έργα του πολιτισμού εξακολουθούν να διδάσκουν, να συγκινούν και να γεννούν νέα έργα. Η βαρβαρότητα της κατάκτησης κρίνεται από συγκεκριμένες πράξεις: τη λεηλασία, την καταστροφή, τον εξανδραποδισμό, την περιφρόνηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Το κριτήριο αυτό δεσμεύει όλους, χωρίς εθνικές ή θρησκευτικές εξαιρέσεις. Η υπεράσπιση του ελληνικού πολιτισμού αποκτά ηθικό κύρος όταν παραμένει προσηλωμένη στην ιστορική αλήθεια και στον σεβασμό του ανθρώπου. Η σημερινή επέτειος μάς καλεί, συνεπώς, να τιμήσουμε την αντίσταση με αυτογνωσία και συναίσθηση ευθύνης. Ο μιναρές στον Παρθενώνα δεν έσβησε την Αθήνα από την ιστορία του. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας δεν έσβησε το Βυζάντιο από την ταυτότητά της. Και το τελεσίγραφο του 1940 δεν έσβησε από τους Έλληνες τη θέληση της ελευθερίας. Η Ελλάδα εξακολουθεί να ζει όσο η γλώσσα της μιλιέται, η ιστορία της μελετάται και ο πολιτισμός της συνεχίζεται με νέα δημιουργία. Αυτή είναι η παρακαταθήκη που παραλάβαμε. Και αυτήν οφείλουμε να παραδώσουμε, ώστε η φράση «η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει» να επιβεβαιώνεται και από τα δικά μας έργα. Πηγές: Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακρόπολης, «Parthenon», ιστορική επισκόπηση / «The conversion of Parthenon into a mosque», Post Augustum, 1, 2017 / Ellen Prokop, «The Parthenon in 1667», The Frick Collection, 16 Νοεμβρίου 2011 / UNESCO World Heritage Centre, «Historic Areas of Istanbul», καταχώριση στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς / UNESCO World Heritage Centre, έκθεση για τις Ιστορικές Περιοχές της Κωνσταντινούπολης, ενότητα «Hagia Sophia», έγγραφο 220840 / UNESCO World Heritage Centre, «UNESCO statement on Hagia Sophia, Istanbul», 10 Ιουλίου 2020 / Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, «The Italian ultimatum of 28 October 1940», ενότητα «Hellenic Foreign Policy, 1936–1944». *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Μέσα από το «Παλαιολόγιο» συνδέει το παρελθόν με το παρόν, αναδεικνύοντας την ιστορική αντοχή του ελληνισμού και του πολιτισμού του.