1940: Το πρώτο «Όχι» στην Κύπρο - Όταν οι δρόμοι γέμισαν Ελλάδα
Πώς υποδέχθηκε η Κύπρος το «Όχι» της 28ης Οκτωβρίου 1940, πριν γίνει επέτειος. Φουστανελοφόροι στη Λευκωσία, μαθητές στη Λάρνακα και γυναίκες στη Λεμεσό που καλούνταν να προσφέρουν τα κοσμήματά τους για την αγωνιζόμενη Ελλάδα. Το 2026, ογδόντα έξι χρόνια μετά, η Κύπρος παραμένει στο πλευρό της Ελλάδας, με τη μνήμη εκείνης της συμπαράστασης ζωντανή. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη «Μολών λαβέ». Δύο λέξεις με μεγάλα γράμματα στον «Χρόνο» της Λεμεσού, στις 7 Νοεμβρίου 1940. Δίπλα, στην ίδια πρώτη σελίδα, μια έκκληση απευθυνόταν στις γυναίκες της πόλης: να συνεισφέρουν στον έρανο για την Ελλάδα. Ακόμη και τα κοσμήματά τους μπορούσαν να γίνουν βοήθεια για εκείνους που πολεμούσαν. Είχαν περάσει μόλις δέκα ημέρες από την ιταλική επίθεση. Στην Κύπρο, η αγωνία είχε ήδη βγει στους δρόμους. Σημαίες στα καταστήματα, μαθητικές συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις και άνθρωποι μαζεμένοι γύρω από ένα ραδιόφωνο για να ακούσουν τις ειδήσεις. Αυτό ήταν το πρώτο «Όχι» όπως το έζησε η Κύπρος: η άμεση υποδοχή της ελληνικής αντίστασης, προτού η ημερομηνία αποκτήσει το καθιερωμένο τελετουργικό της επετείου. Οι άνθρωποι που άνοιγαν τότε τις εφημερίδες δεν γνώριζαν τη συνέχεια. Οι ελληνικές επιτυχίες που θα ακολουθούσαν βρίσκονταν ακόμη μπροστά. Κάθε τηλεγράφημα έφερνε μαζί του ελπίδα και ερωτήματα. Μέσα σε αυτή την αβεβαιότητα εκδηλώθηκε η κυπριακή συμπαράσταση. Ένα νησί υπό βρετανική αποικιακή κυριαρχία αισθανόταν την επίθεση εναντίον της Ελλάδας ως δική του δοκιμασία. «Να καταργήση την ανεξαρτησίαν μας» Οι εφημερίδες έδιναν στους αναγνώστες συγκεκριμένες πληροφορίες για το τελεσίγραφο και την ελληνική απάντηση. Στη στήλη «Τηλεγραφήματα επί των γεγονότων», τηλεγράφημα του Ρόιτερ από την Αθήνα, με ημερομηνία 28 Οκτωβρίου, απέδιδε στον Ιωάννη Μεταξά τη δήλωση ότι η Ελλάδα θα αντιστεκόταν μέχρις εσχάτων. Ακολουθούσε η φράση: «Η Ιταλία ζητεί να καταργήση την ανεξαρτησίαν μας». Άλλο τηλεγράφημα περιέγραφε την επίδοση της ιταλικής διακοίνωσης γύρω στις τρεις το πρωί και την απαίτηση να επιτραπεί η κατάληψη ελληνικού εδάφους από ιταλικά στρατεύματα. Καταγράφονταν επίσης η σύγκληση του Υπουργικού Συμβουλίου, οι αποφάσεις για επιστράτευση και οι επαφές της ελληνικής ηγεσίας. Έτσι πληροφορούνταν οι αναγνώστες στην Κύπρο τι διακυβευόταν. Η Ελλάδα αντιμετώπιζε μια απαίτηση που έθιγε την ίδια την κυριαρχία της. Η άρνηση σήμαινε πόλεμο, με συνέπειες που κανείς δεν μπορούσε ακόμη να υπολογίσει. Στις 30 Οκτωβρίου, ο «Νέος Κυπριακός Φύλαξ» διαβεβαίωνε: «Ο ελληνικός στρατός κρατεί σταθερώς τας θέσεις του». Στην ίδια πρώτη σελίδα, ο τίτλος «Αυθόρμητοι εκδηλώσεις της Κυπριακής ψυχής» μετέφερε το βλέμμα από το μέτωπο στο νησί. Το πρωτοσέλιδο έφερνε κοντά τον στρατό που αμυνόταν και τους Κυπρίους που αναζητούσαν τρόπους να σταθούν δίπλα του. Τα τρία χρώματα της πρωτεύουσας Στην «Ελευθερία» της 31ης Οκτωβρίου, κάτω από τον τίτλο «Αδιάπτωτοι αι πατριωτικαί εκδηλώσεις», διαβάζουμε: «Η πρωτεύουσα έλαβε και χθες εξ ολοκλήρου Ελληνοβρεταννικοτουρκικό χρώμα». Η αναφορά περιλαμβάνει ρητά την Ελλάδα, τη Βρετανία και την Τουρκία. Λίγο παρακάτω, στην περιγραφή της συγκεκριμένης διαδήλωσης, η εφημερίδα μιλά για «Αγγλοελληνικάς σημαίας». Ο συνολικός στολισμός της πόλης και οι σημαίες της πορείας περιγράφονται χωριστά. Η λεπτομέρεια αποτυπώνει τη συγκυρία εκείνων των ημερών. Ελλάδα και Βρετανία βρίσκονταν πλέον στην ίδια πλευρά απέναντι στην Ιταλία, ενώ η στάση της Τουρκίας παρακολουθούνταν με ενδιαφέρον στις διπλωματικές ειδήσεις. Η αναφορά στα τρία χρώματα δεν εξίσωνε τη θέση των τριών χωρών στον πόλεμο. Για τους Ελληνοκυπρίους, η βρετανική σημαία συνυπήρχε με την εμπειρία της αποικιοκρατίας και τις δικές τους εθνικές διεκδικήσεις. Εκείνη την ώρα, η συμπαράσταση στην Ελλάδα εκφραζόταν μέσα στην κοινή αντίσταση προς τη φασιστική Ιταλία. Η ελληνική σημαία αποκτούσε ιδιαίτερο βάρος σε μια κοινωνία που είχε γνωρίσει τους περιορισμούς μετά την εξέγερση του 1931. Οι φουστανελοφόροι στην οδό Λήδρας Η μεγάλη αντιιταλική διαδήλωση της Λευκωσίας είχε οργανωθεί από το προσκοπικό σωματείο της πόλης. Η εφημερίδα δίνει την ώρα, 5.30 το απόγευμα, και περιγράφει συγκεντρωμένους με σημαίες, εικόνες του βασιλιά της Ελλάδας και πλακάτ συμπαράστασης. Δύο φουστανελοφόροι προηγούνταν. Τενεκέδες χρησίμευαν ως αυτοσχέδια μουσικά όργανα. Η πορεία διέσχιζε τους κυριότερους δρόμους, μεταφέροντας τη συγκίνηση μέσα στην πρωτεύουσα. Στην οδό Λήδρας, από ραδιοφωνική εγκατάσταση καταστήματος, μεταδόθηκε στα ελληνικά το διάγγελμα του βασιλιά προς τον κυπριακό λαό. Ο κόσμος άκουγε μαζί. Η ενημέρωση γινόταν κοινή εμπειρία, ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονταν την ίδια αγωνία. Στη Λάρνακα, ανταπόκριση της 30ής Οκτωβρίου κατέγραφε περίπου πεντακόσιους μαθητές στην αυλή του Ευρυβιαδείου. Προέρχονταν από τα ανώτερα εκπαιδευτήρια της πόλης, το Παγκύπριο Εμπορικό Λύκειο και το Ελληνικό Γυμνάσιο. Ακολούθησαν ομιλίες και πορεία. Αυτές οι λεπτομέρειες δίνουν πρόσωπο στη λέξη «πατριωτισμός»: τον πρόσκοπο που οργανώνει, τον μαθητή που συγκεντρώνεται, τον καταστηματάρχη που αναρτά σημαία, τον πολίτη που σταματά για να ακούσει νέα από την Ελλάδα. Η «Söz» για την ιταλική επίθεση Η τουρκόφωνη κυπριακή «Söz» της 30ής Οκτωβρίου κυκλοφορούσε με κεντρικό τίτλο που αποδίδεται στα ελληνικά: «Η φασιστική Ιταλία έβαλε τελικά φωτιά στα Βαλκάνια». Στο ίδιο φύλλο, άλλος τίτλος ανέφερε ότι ο ελληνικός στρατός μαχόταν ηρωικά. Η εφημερίδα καταδίκαζε την ιταλική επιθετικότητα και εξέταζε τον κίνδυνο επέκτασης του πολέμου. Παρακολουθούσε τη βρετανική βοήθεια προς την Ελλάδα και, την επομένη, τη στάση της Τουρκίας και της Γιουγκοσλαβίας. Σημείωνε επίσης ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν είχε ζητήσει τουρκική βοήθεια. Τα φύλλα τεκμηριώνουν τη στάση της συγκεκριμένης έκδοσης: η καταδίκη του επιτιθέμενου και η αναγνώριση της ελληνικής αντίστασης εμφανίζονταν και στον τουρκόφωνο Τύπο του νησιού. Τα κοσμήματα γίνονται προσφορά Στον «Χρόνο» της 7ης Νοεμβρίου, η έκκληση «Προς τις γυναίκες της Λεμεσού» έφερε την υπογραφή του Συνδέσμου Γυναικών Λεμεσού. «Η Ελλάδα, η Ελλάδα μας», άρχιζε το κείμενο. Καλούσε τις γυναίκες να συνεισφέρουν στον έρανο της Πατρίδας και χρησιμοποιούσε μια εικόνα με ιδιαίτερη δύναμη: τα κοσμήματα μπορούσαν να γίνουν μέσα άμυνας για τον αγωνιζόμενο λαό. Η ανακοίνωση έδινε και την πρακτική συνέχεια. Η συλλογή θα άρχιζε τη Δευτέρα 11 Νοεμβρίου, στον Παυλίδειο Σταθμό, από τις δύο έως τις τέσσερις το απόγευμα. Η συμπαράσταση είχε τόπο, ώρα και ανθρώπους που αναλάμβαναν την ευθύνη. Δίπλα στο «Μολών λαβέ» του κύριου άρθρου, οι γυναίκες της Λεμεσού καλούνταν να προσφέρουν κάτι δικό τους για εκείνους που πολεμούσαν. Ογδόντα έξι χρόνια μετά Το 2026, η Κύπρος παραμένει στο πλευρό της Ελλάδας. Η μνήμη του 1940 δίνει σε αυτόν τον δεσμό συγκεκριμένο περιεχόμενο: ανθρώπους που κινητοποιήθηκαν προτού γνωρίσουν την έκβαση του αγώνα, που πρόσφεραν ενώ ο κίνδυνος ήταν παρών. Οι παλιές εφημερίδες διασώζουν ένα νησί ακόμη ανελεύθερο, που αισθανόταν βαθιά τον αγώνα της Ελλάδας για ελευθερία. Στις σελίδες τους, η κοινή πορεία αποκτά τη μορφή μιας μαθητικής συγκέντρωσης, μιας σημαίας στη βιτρίνα, μιας προσφοράς στον έρανο. Η Κύπρος δεν περίμενε να βεβαιωθεί για τη νίκη για να σταθεί δίπλα στην Ελλάδα. Στάθηκε όταν άρχισε η δοκιμασία. Πηγές: Νέος Κυπριακός Φύλαξ, 30 Οκτωβρίου 1940 / Ελευθερία, 31 Οκτωβρίου 1940 / Söz, 30 και 31 Οκτωβρίου 1940 / Χρόνος, 7 Νοεμβρίου 1940 / Απόκομμα «Τηλεγραφήματα επί των γεγονότων», τηλεγραφήματα της 28ης Οκτωβρίου 1940. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στα τεκμήρια τις ανθρώπινες πράξεις που έδωσαν περιεχόμενο στις μεγάλες στιγμές της Ιστορίας.