Στα 108 της θυμόταν ακόμη τον αστράγαλο που γύριζε τα κεφάλια
Η δημοσιογράφος τη ρωτά αν, στα νιάτα της, επιτρεπόταν σε μια κυρία να δείξει τον αστράγαλό της. Η ηλικιωμένη γυναίκα, καθισμένη σε μια πολυθρόνα με περίτεχνη ταπετσαρία, δεν αιφνιδιάζεται. Στο πρόσωπό της διακρίνεται η ευχαρίστηση κάποιου που θυμάται μια παλιά ιστορία και ξέρει πως οι νεότεροι θα δυσκολευτούν να την πιστέψουν. Η Φλόρενς Πάνελ είναι 108 ετών. Η συνέντευξή της στην Τζόαν Σέντον μεταδίδεται στις 25 Φεβρουαρίου 1977, στην εκπομπή «Money-Go-Round» της Thames Television. Μιλά για τη θέση των γυναικών, τη μόδα και τη δική της επιχείρηση περιποίησης ομορφιάς, μέσα από την εμπειρία της στο Λονδίνο και στο Παρίσι. Θυμάται μια γελοιογραφία του «Punch»: μια γυναίκα ανασηκώνει τη φούστα της για να περάσει τον δρόμο και τα ανδρικά βλέμματα στρέφονται στον αστράγαλο που αποκαλύπτεται. Το αστείο επιβιώνει στη μνήμη της σχεδόν έναν αιώνα αργότερα. Εκείνη η μικρή αποκάλυψη αρκούσε για να γίνει το κέντρο της προσοχής. Για το Παρίσι, ωστόσο, η ανάμνησή της είναι διαφορετική, πιο ελεύθερη. Η διάκριση έχει σημασία. Η Πάνελ ξεχωρίζει πόλεις, περιβάλλοντα και εποχές. Ο κόσμος που περιγράφει είχε αντιφάσεις, διαφορετικές ανοχές και ανθρώπους που δοκίμαζαν τα όριά του. Ο αστράγαλος γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από μια χαριτωμένη λεπτομέρεια παλαιάς μόδας. Φανερώνει πόσο εύκολα μια κοινωνία επενδύει με ηθικό βάρος ένα σημείο του σώματος, μια κίνηση ή μια εμφάνιση. Εκείνο που μια γενιά αντιμετωπίζει ως πρόκληση, η επόμενη μπορεί να μην το προσέχει καν. Η Πάνελ είχε γεννηθεί στις 26 Δεκεμβρίου 1868 και πέθανε στις 20 Οκτωβρίου 1980, σε ηλικία 111 ετών. Έζησε από τη βασιλεία της Βικτωρίας μέχρι την εποχή των διαστημικών ταξιδιών. Όταν ο άνθρωπος πάτησε στη Σελήνη, εκείνη είχε ήδη συμπληρώσει έναν αιώνα ζωής. Για εμάς στην Κύπρο, υπάρχει ένας ακόμη τρόπος να μετρήσουμε αυτή τη διαδρομή. Όταν γεννήθηκε, το νησί βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία. Όταν άρχισε η βρετανική διοίκηση, το 1878, ήταν εννέα ετών. Όταν ιδρύθηκε η Κυπριακή Δημοκρατία, το 1960, ήταν 91. Ολόκληρη η βρετανική περίοδος της κυπριακής ιστορίας χωρούσε μέσα στη ζωή μιας γυναίκας που το 1977 καθόταν ακόμη απέναντι σε μια κάμερα και συζητούσε. Αυτή η σύγκριση φέρνει το παρελθόν παράξενα κοντά. Τα χρόνια που τοποθετούμε σε ξεχωριστά κεφάλαια των σχολικών βιβλίων ήταν, για εκείνη, παιδική ηλικία, νεότητα, ωριμότητα. Οι μεγάλες αλλαγές συνέβαιναν ενώ εργαζόταν, ταξίδευε και οργάνωνε τη ζωή της. Πίσω από τη χαριτωμένη ανάμνηση της φούστας υπήρχε, άλλωστε, κάτι δυσκολότερο. Η Πάνελ είχε δημιουργήσει δική της επιχείρηση και θυμόταν τα εμπόδια που αντιμετώπιζε μια γυναίκα όταν επιχειρούσε να ξεπεράσει τις επαγγελματικές επιλογές που θεωρούνταν κοινωνικά αποδεκτές. Η διαδρομή της απαιτούσε πρωτοβουλία σε έναν κόσμο που είχε ήδη αποφασίσει πολλά για λογαριασμό της. Βεβαίως, οι γυναίκες εργάζονταν. Στα χωράφια, στα εργαστήρια, στην υπηρεσία άλλων οικογενειών και μέσα στα δικά τους σπίτια. Η διάκριση βρισκόταν συχνά ανάμεσα στην εργασία που απαιτούσε η επιβίωση και στην επαγγελματική ανεξαρτησία που αναγνώριζε η κοινωνία. Άλλο να μοχθεί μια γυναίκα καθημερινά και άλλο να έχει τον έλεγχο του εισοδήματος, των επιλογών και του χρόνου της. Η πολιτική ισότητα ήρθε αργά ακόμη και μέσα στη δική της ασυνήθιστα μεγάλη ζωή. Στη Βρετανία, το δικαίωμα ψήφου επεκτάθηκε το 1918 σε ορισμένες κατηγορίες γυναικών άνω των τριάντα ετών. Ίσοι εκλογικοί όροι με τους άνδρες θεσπίστηκαν το 1928. Η Φλόρενς πλησίαζε τότε τα εξήντα. Είχε ζήσει σχεδόν έξι δεκαετίες προτού η χώρα της αναγνωρίσει αυτή την ισότητα. Η μαρτυρία της προσφέρει μια χρήσιμη διόρθωση στη νοσταλγία μας. Οι παλιές φωτογραφίες διασώζουν όμορφα φορέματα, προσεγμένες εμφανίσεις και επίσημες οικογενειακές στάσεις. Σπανίως αποκαλύπτουν τι κόστιζε στον καθένα η συμμόρφωση με την εικόνα. Στην Κύπρο μπορούμε να θέσουμε τις ίδιες ερωτήσεις στις δικές μας οικογενειακές αφηγήσεις. Ποια γιαγιά ήθελε να συνεχίσει το σχολείο; Ποια δούλευε χωρίς η δουλειά της να αναφέρεται ποτέ ως επάγγελμα; Ποια εγκατέλειψε μια επιθυμία επειδή δεν ταίριαζε σε όσα περίμεναν από εκείνη; Οι απαντήσεις χρειάζονται ονόματα και πραγματικές ιστορίες. Διαφορετικά, ακόμη και η αναγνώριση της προσφοράς τους κινδυνεύει να μείνει μια ευγενική γενικότητα. Για μένα, αυτή η απόσταση έχει και συγκεκριμένο πρόσωπο. Το 2015 είχα την τύχη και την τιμή να γνωρίσω την κυρία Λουκία Χατζηκυριάκου Γαβριηλίδη. Ήταν ήδη 101 ετών. Κόρη του γνωστού μεγαλοεπιχειρηματία και πολυπράγμονα Χατζηκυριάκου και σύζυγος του Γαβριήλ Γαβριηλίδη, του ανθρώπου που το όνομά του διατηρούν τα γνωστά «φώτα Γαβριηλίδη» στη Λευκωσία, είχε διανύσει μια συναρπαστική ζωή. Η σχέση της με εκείνο το σημείο της πρωτεύουσας ήταν μάλιστα βαθύτερη απ’ όσο υποψιάζονται όσοι το διασχίζουν καθημερινά. Το οικόπεδο όπου ανεγέρθηκε το γνωστό κτήριο Γαβριηλίδη, το 1962, προερχόταν από τη δική της κληρονομιά. Πίσω από ένα όνομα που χρησιμοποιούμε για να δώσουμε οδηγίες στον δρόμο βρίσκονται άνθρωποι, περιουσίες, αποφάσεις και οικογενειακές διαδρομές. Η ίδια είχε τη δική της ξεχωριστή παρουσία ως πρώιμη υπέρμαχος της υγιεινής διατροφής. Όταν γνωριστήκαμε, μου μίλησε για τη σταφυλοθεραπεία που ακολουθούσε επί χρόνια τα καλοκαίρια. Εκείνη η συζήτηση έγινε για μένα αφετηρία έρευνας για μια παλιά πρακτική και για τη σχεδόν ξεχασμένη παρουσία της στην Κύπρο, όπως έχω ήδη αφηγηθεί στο «Παλαιολόγιο» . Σε συνέντευξή της στην «Πράσινη Ασπίδα», το 2018, περιέγραφε διατροφικές συνήθειες με λίγο κρέας, πολλά λαχανικά και φρούτα, μέλι και πίτουρα στο πρωινό της. Μιλούσε επίσης με θέρμη για την παράδοση της σταφυλοθεραπείας στο Πέρα Πεδί. Ήταν μια γυναίκα που εξακολουθούσε να ενδιαφέρεται, να διατυπώνει απόψεις και να επιδιώκει να τις μεταδώσει. Και υπάρχει μια αναπάντεχη συγγένεια ανάμεσα στις δύο ιστορίες. Η Πάνελ θυμόταν τα ανδρικά βλέμματα που τραβούσε ένας γυναικείος αστράγαλος. Η Λουκία είχε αφηγηθεί πως ο μελλοντικός σύζυγός της την πρόσεξε ενώ μπόλιαζε τριανταφυλλιές στον κήπο του πατρικού της. Σύμφωνα με τη μαρτυρία της, γοητεύτηκε από τα πόδια της και πήγε κατευθείαν στο κατάστημα του πατέρα της για να δηλώσει ότι ήθελε να την παντρευτεί. Ο πατέρας της τού απάντησε ότι έπρεπε να επισκεφθούν το σπίτι οικογενειακώς για το προικοσύμφωνο. Ο έρωτας είχε συναντήσει τη διαδικασία της εποχής. Από μια βρετανική γελοιογραφία σε έναν κήπο της Λευκωσίας, η απόσταση μικραίνει. Οι κοινωνίες έχουν τις διαφορές τους, αλλά οι προσωπικές αφηγήσεις αποκαλύπτουν πώς οι κανόνες συναντούσαν την επιθυμία, πώς οι οικογένειες διαπραγματεύονταν το μέλλον και πώς οι άνθρωποι έβρισκαν τον δικό τους δρόμο. Απέναντι στη Λουκία καταλάβαινα τι σημαίνει να συνομιλείς με κάποιον που έχει διασχίσει έναν αιώνα. Όσα εγώ αναζητούσα στα παλιά δημοσιεύματα, εκείνη μπορούσε να τα αρχίσει με δύο λέξεις: «Θυμάμαι τότε…». Η Ιστορία αποκτούσε φωνή, παύσεις, προσωπική κρίση. Μπορούσες να της κάνεις ακόμη μία ερώτηση. Η πιο απρόσμενη στιγμή της Πάνελ έρχεται όταν η συζήτηση φθάνει στο αεροπλάνο. Δεν είχε πετάξει ποτέ. Στα 108 της, όμως, δηλώνει πρόθυμη να δοκιμάσει. Την καλούν να μιλήσει για όσα πέρασαν, κι εκείνη αφήνει χώρο για κάτι που μπορεί ακόμη να συμβεί. Αυτή η διάθεση αξίζει να μας μείνει. Συχνά πλησιάζουμε τους πολύ ηλικιωμένους ανθρώπους σαν να έχουν ολοκληρώσει κάθε επιθυμία τους και να τους απομένει μόνο η αφήγηση. Τους ζητούμε να θυμηθούν, αλλά ξεχνούμε να τους ρωτήσουμε τι προσδοκούν. Παράλληλα, αφήνουμε πολύτιμες μαρτυρίες να χάνονται. Περιμένουμε την κατάλληλη στιγμή να καταγράψουμε μια οικογενειακή ιστορία, να σημειώσουμε τα ονόματα πίσω από μια φωτογραφία, να ρωτήσουμε τι ακριβώς συνέβη. Κι όταν έρθει η στιγμή της απορίας, μπορεί να έχει χαθεί ο μόνος άνθρωπος που γνώριζε την απάντηση. Την επόμενη φορά που θα καθίσουμε δίπλα σε έναν ηλικιωμένο άνθρωπο, αξίζει να κρατήσουμε δύο ερωτήσεις. Τι θυμάσαι που εμείς δεν μπορούμε πια να φανταστούμε; Και τι θα ήθελες ακόμη να κάνεις; Η πρώτη μπορεί να σώσει μια ιστορία. Η δεύτερη του αφήνει χώρο να μιλήσει και για το αύριο. Δείτε τη μαρτυρία της: https://youtu.be/e4FZkXvAY94 Πρόκειται για το μέρος που μεταδόθηκε στην εκπομπή. Η πλήρης, αμοντάριστη συνέντευξη δεν έχει εντοπιστεί διαθέσιμη· επιφυλάσσομαι να την αναζητήσω και, εφόσον τη βρω, να την παραθέσω. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στις προσωπικές μαρτυρίες τις λεπτομέρειες που δίνουν στις χρονολογίες ανθρώπινο πρόσωπο. Πηγές: Thames Television, «Money-Go-Round», 25.2.1977 / BYU–Idaho, αρχείο συνέντευξης / Βρετανικό Κοινοβούλιο, «Equal Franchise Act 1928» / Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, «Η Κύπρος με μια ματιά» / Μιράντα Λυσάνδρου, «Ποιος είναι ο Γαβριηλίδης και ποιος ο Καλησπέρας;», 2014 / Πράσινη Ασπίδα, συνέντευξη Λουκίας Γαβριηλίδου, 6.11.2018 / Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, «Από το Évian του 19ου αιώνα στο Πέρα Πεδί: Πριν το detox γίνει μόδα», SigmaLive, 22.8.2026 / Προσωπική μαρτυρία του συντάκτη.