Το ρολόι της Αρχιγραμματείας και η ώρα της παλιάς Λευκωσίας
Καθώς γυρίζουμε τα ρολόγια μία ώρα πίσω, η μνήμη επιστρέφει σε εκείνα που κάποτε έδιναν τον ρυθμό στην πόλη. Πριν η ώρα εμφανιστεί σε κάθε οθόνη, ένα δημόσιο ρολόι βοηθούσε τους ανθρώπους να οργανώσουν τη μέρα τους και να συναντηθούν. Στη Λευκωσία, τέτοιο σημείο ήταν το ρολόι της Αρχιγραμματείας, γνωστό στους παλαιότερους και ως «ρολόι της Λιάρτας». Η ιστορία του συνδέεται με το συγκρότημα της Αρχιγραμματείας στους Αγίους Ομολογητές, έξω από τα ενετικά τείχη. Σε παλαιότερο άρθρο μου στον «Φιλελεύθερο», στις 19 Ιανουαρίου 2020, είχα παρουσιάσει την ιστορία του κτηρίου, αξιοποιώντας στοιχεία από τη μελέτη του Κώστα Γεωργίου για την αποικιακή αρχιτεκτονική. Τα σχέδια εκπονήθηκαν το 1880 από τον κυβερνητικό μηχανικό William Williams και η κατασκευή ολοκληρώθηκε μεταξύ 1880 και 1882. Το τρίπλευρο συγκρότημα, με ανοικτή αυλή, συνδέθηκε με τη βρετανική διοίκηση και φιλοξένησε συνεδριάσεις του Νομοθετικού Συμβουλίου μέχρι την κατάργησή του μετά τα Οκτωβριανά του 1931. Η χρονολογία ανέγερσης του κτηρίου δεν αποδεικνύει από μόνη της πότε εγκαταστάθηκε το ρολόι. Μια συγκεκριμένη αναφορά, πάντως, το τοποθετεί εκεί το 1936. Σε ιστορικό σημείωμα για τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Αγίων Ομολογητών περιγράφεται φωτογραφία της Άννας Δρουσιώτου Σουκιούρογλου και άλλων κυριών της Αδελφότητας στον πρώτο οδικό τους έρανο, κάτω από το παλιό ρολόι της Αρχιγραμματείας. Η εικόνα αυτή συνδέει το αντικείμενο με την κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας. Στον χώρο της διοίκησης, γυναίκες συγκέντρωναν βοήθεια για συνανθρώπους τους. Το ρολόι αποτελούσε ήδη μέρος ενός αναγνωρίσιμου δημόσιου τόπου, όπου οι άνθρωποι μπορούσαν να σταθούν, να συναντηθούν και να οργανώσουν μια κοινή προσπάθεια. Ακόμη πιο ζωντανή είναι η παρουσία του στην αφήγηση του Πάνου Ιωαννίδη για το πρωινό της 1ης Απριλίου 1955. Στο κείμενο που αναδημοσιεύει η Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου, ο συγγραφέας περιγράφει την αναστάτωση στο σπίτι του μετά τις πρώτες επιθέσεις της ΕΟΚΑ. Παρά τις αντιρρήσεις της μητέρας του, ξεκίνησε με το ποδήλατο για να πάει στον ραδιοσταθμό. Το λεωφορείο που μετέφερε τους υπαλλήλους βρισκόταν κάτω από το ρολόι της Λιάρτας. Ο ίδιος το αναγνωρίζει ως γνωστό σημείο αναφοράς των Λευκωσιατών για το συγκρότημα της Αρχιγραμματείας. Μέσα σε μια μεγάλη ιστορική ημέρα διασώζεται έτσι μια καθημερινή διαδρομή: ένα ποδήλατο, μια αφετηρία, εργαζόμενοι που περίμεναν και ένα ρολόι που αρκούσε για να προσδιορίσει τον τόπο. Τι απέγινε, λοιπόν, αυτό το ρολόι; Σύμφωνα με την αφήγηση που κυκλοφορεί, αφαιρέθηκε κατά τη συντήρηση του κτηρίου, δεν επανατοποθετήθηκε και έκτοτε αγνοείται η τύχη του. Η εκδοχή αυτή χρειάζεται επίσημη επιβεβαίωση. Όσο όμως δεν δίνεται μια τεκμηριωμένη απάντηση, μια υπόθεση που θα μπορούσε να ξεκαθαρίσει με μια καταγραφή μεταφοράς, ένα δελτίο παραλαβής ή έναν έλεγχο αποθήκης μετατρέπεται σε ακόμη έναν αστικό μύθο της Λευκωσίας. Εδώ μιλούμε για ένα μεγάλο δημόσιο ρολόι. Δεν χωρά σε μια τσέπη ούτε παραπέφτει εύκολα ανάμεσα σε άλλα αντικείμενα. Η αφαίρεσή του απαιτεί εργασία, η μεταφορά του οργάνωση και η φύλαξή του συγκεκριμένο χώρο. Εφόσον πράγματι απομακρύνθηκε κατά τις εργασίες, θα έπρεπε να μπορεί να αναζητηθεί ποιος το αφαίρεσε, πού μεταφέρθηκε και ποιος το παρέλαβε. Όπως συμβαίνει με τα έγγραφα που αναζητούνται όταν πια χρειάζονται, κινδυνεύουμε να συνηθίσουμε και την απουσία αντικειμένων της δημόσιας κληρονομιάς. Να επαναλαμβάνουμε ότι «κάπου χάθηκε», μέχρι η φράση να υποκαταστήσει την έρευνα. Η ευθύνη για τη διαφύλαξη ενός ιστορικού αντικειμένου, όμως, παραμένει, ακόμη κι όταν έχει περάσει καιρός από την τελευταία καταγραφή της θέσης του. Το ρολόι της Αρχιγραμματείας έχει ήδη τη θέση του στην ιστορία της πόλης: στον έρανο του 1936, στη διαδρομή προς τον ραδιοσταθμό το 1955, στη μνήμη εκείνων που το χρησιμοποιούσαν για να βρίσκουν ο ένας τον άλλο. Απομένει να εξακριβωθεί η δική του διαδρομή. Το ερώτημα απευθύνεται στο Τμήμα Δημοσίων Έργων και σε κάθε υπηρεσία που είχε την ευθύνη της συντήρησης του κτηρίου: Αφαιρέθηκε το ρολόι της Αρχιγραμματείας κατά τις εργασίες και, εάν ναι, πότε, από ποιον, πού παραδόθηκε και πού βρίσκεται σήμερα; Θα δοθεί, έστω και τώρα, επίσημη απάντηση και θα αναζητηθούν οι ευθύνες, εφόσον διαπιστωθεί απώλεια; Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στα τεκμήρια όσα επιτρέπουν σε μια πόλη να γνωρίζει την ιστορία της και να λογοδοτεί για όσα της εμπιστεύτηκε το παρελθόν. Πηγές: Κρίστοφερ Πιτσιλλίδης, «Η Αρχιγραμματεία στους Αγίους Ομολογητές», Φιλελεύθερος, 19.1.2020 / Κώστας Γεωργίου, μελέτη για την αποικιακή αρχιτεκτονική στην Κύπρο, 2013, όπως παρατίθεται στο προηγούμενο άρθρο / Ένωση Λογοτεχνών Κύπρου, Πάνος Ιωαννίδης / Δ.Κ. Δημητριάδης, ιστορικό σημείωμα Φιλοπτώχου Αγίων Ομολογητών.