1928: Το δίδαγμα της νήσου Πάλμας και το τουρκολιβυκό μνημόνιο
Μια απόφαση του 1928 φωτίζει τα όρια των συμφωνιών που αγγίζουν δικαιώματα τρίτων και τη σημασία τους για την Ελλάδα και την Κύπρο. Μια γραμμή στον χάρτη μπορεί να αποτυπώνει τη συμφωνία δύο κυβερνήσεων. Δεν αποδεικνύει, όμως, ότι οι κυβερνήσεις αυτές έχουν δικαίωμα να ρυθμίσουν όσα βρίσκονται εκατέρωθέν της. Αυτή η διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία με την επαναφορά του τουρκολιβυκού μνημονίου στην επικαιρότητα. Και διαθέτει ένα ιστορικό τεκμήριο που προηγείται σχεδόν κατά έναν αιώνα: την υπόθεση της νήσου Πάλμας. Στις 10 Δεκεμβρίου 1898, μετά τον ισπανοαμερικανικό πόλεμο, η Ισπανία παραχώρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες τις Φιλιππίνες με τη Συνθήκη των Παρισίων. Μέσα στα γεωγραφικά όρια της παραχώρησης βρισκόταν η Πάλμας, γνωστή και ως Μιανγκάς. Η Ολλανδία, όμως, επικαλούνταν δική της κυριαρχία επί του νησιού. Η διαφορά οδηγήθηκε σε διεθνή διαιτησία. Στις 4 Απριλίου 1928 ο Ελβετός διαιτητής Μαξ Χούμπερ αναγνώρισε την ολλανδική κυριαρχία. Το κρίσιμο ερώτημα ήταν αν η Ισπανία διέθετε τον τίτλο που οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούσαν ότι είχαν αποκτήσει. Στη σελίδα 842 της επίσημης συλλογής διεθνών διαιτητικών αποφάσεων του ΟΗΕ, ο Χούμπερ διατύπωσε έναν κανόνα άμεσα συναφή με τη σημερινή συζήτηση. Σε ελληνική απόδοση: μια συνθήκη, όπως και αν ερμηνεύεται, δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι διαθέτει δικαιώματα ανεξάρτητων τρίτων κρατών. Η απόφαση δεν ακύρωσε συνολικά τη Συνθήκη των Παρισίων. Απέκλεισε τη θεμελίωση αμερικανικής κυριαρχίας επί της Πάλμας μέσω της ισπανικής παραχώρησης. Ούτε τεκμηριώνει συνειδητή συμπαιγνία των υπογραφόντων: κατά τον διαιτητή, από τα διαθέσιμα στοιχεία των διαπραγματεύσεων δεν προέκυπτε ότι η περίπτωση του νησιού είχε εξεταστεί ειδικά. Ακριβώς εδώ βρίσκεται η χρησιμότητα του ιστορικού παραλληλισμού. Μια διμερής συμφωνία δεν αποκτά εξουσία επί δικαιωμάτων τρίτων απλώς επειδή υπογράφηκε. Απαιτείται να εξεταστεί τι μπορούσαν νομίμως να ρυθμίσουν οι συμβαλλόμενοι. Στις 20 Οκτωβρίου 2026 η λιβυκή Βουλή των Αντιπροσώπων ενέκρινε το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019. Την επομένη, η Ευρωπαϊκή Ένωση επανέλαβε επισήμως ότι αυτό παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συμμορφώνεται με το δίκαιο της θάλασσας, είναι άκυρο και δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη. Πρόκειται για τη ρητή θέση της Ένωσης, η οποία πρέπει να διακρίνεται από δικαστική απόφαση. Η κοινοβουλευτική έγκριση αφορά τη διαδικασία αποδοχής της συμφωνίας από τη λιβυκή πλευρά. Δεν αποτελεί, από μόνη της, απάντηση στις ενστάσεις για τη συμβατότητά της με το διεθνές δίκαιο και την προσβολή δικαιωμάτων άλλων χωρών. Η γενική αρχή της μη δέσμευσης τρίτων αποτυπώνεται στο άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης του 1969 για το Δίκαιο των Συνθηκών: μια συνθήκη δεν δημιουργεί υποχρεώσεις ή δικαιώματα για τρίτο κράτος χωρίς τη συγκατάθεσή του. Ωστόσο, η εξέταση μιας θαλάσσιας οριοθέτησης απαιτεί και τους ειδικότερους κανόνες του δικαίου της θάλασσας. Τα άρθρα 74 και 83 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας προβλέπουν την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας μεταξύ κρατών με απέναντι ή παρακείμενες ακτές, με συμφωνία στη βάση του διεθνούς δικαίου, ώστε να επιτυγχάνεται δίκαιη λύση. Το άρθρο 121 ρυθμίζει τις θαλάσσιες ζώνες των νησιών, με την ειδική εξαίρεση της παραγράφου 3 για βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή. Χρειάζεται εδώ μια ουσιώδης διάκριση: άλλο η δυνατότητα ενός νησιού να γεννά θαλάσσιες ζώνες και άλλο η επήρειά του στη συγκεκριμένη οριοθέτηση. Η διεθνής νομολογία έχει δεχθεί, υπό ορισμένες γεωγραφικές συνθήκες, περιορισμένη επήρεια μικρών νησιών. Στην υπόθεση Ρουμανίας κατά Ουκρανίας, το 2009, το Διεθνές Δικαστήριο δεν προσέδωσε στη Νήσο των Όφεων πρόσθετη επήρεια πέραν εκείνης που προέκυπτε από το τόξο της αιγιαλίτιδας ζώνης της. Αυτό δεν συνιστά γενικό κανόνα διαγραφής των νησιωτικών δικαιωμάτων. Η Πάλμας, συνεπώς, δεν επιλύει τη σημερινή διαφορά. Αφορούσε εδαφική κυριαρχία και όχι οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Προσφέρει όμως ένα σαφές ιστορικό και νομικό έρεισμα για την αρχή ότι οι συμφωνίες δύο κρατών δεν αρκούν για να διαθέσουν δικαιώματα ενός τρίτου. Το ίδιο το νησί ανήκει σήμερα στην Ινδονησία. Η Μιανγκάς είναι κατοικημένη και υπάγεται στα νησιά Ταλαούντ της επαρχίας Βόρειου Σουλαουέσι. Τον Μάιο του 2026 την επισκέφθηκε ο πρόεδρος της χώρας, ανακοινώνοντας μέτρα υποστήριξης της αλιευτικής κοινότητάς της. Ο τόπος που περιλήφθηκε κάποτε στα όρια μιας παραχώρησης εξακολουθεί να έχει κατοίκους, θεσμούς και συγκεκριμένη κρατική υπαγωγή. Η αμφισβήτηση του τουρκολιβυκού μνημονίου υπερβαίνει τα όρια μιας ελληνοτουρκικής διαφοράς. Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι μόνες: η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επισήμως διακηρύξει ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, αντιβαίνει στο Δίκαιο της Θάλασσας και δεν παράγει έννομες συνέπειες γι’ αυτά. Η Αίγυπτος το απορρίπτει επίσης ως άκυρο και ως προσβολή των δικών της κυριαρχικών δικαιωμάτων. Πρόκειται, επομένως, για ζήτημα σεβασμού της διεθνούς νομιμότητας στην Ανατολική Μεσόγειο, με ευρωπαϊκή και περιφερειακή διάσταση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναδεικνύεται η σημασία του διδάγματος της νήσου Πάλμας: καμία διμερής συμφωνία δεν αρκεί, από μόνη της, για να θεμελιώσει αξιώσεις εις βάρος τρίτων. Πηγές: ΟΗΕ, Reports of International Arbitral Awards, τόμος II, Island of Palmas, 4.4.1928, ιδίως σ. 842 και 871 / Σύμβαση της Βιέννης για το Δίκαιο των Συνθηκών, άρθρο 34 / Σύμβαση ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, άρθρα 74, 83 και 121 / Διεθνές Δικαστήριο, Ρουμανία κατά Ουκρανίας, 3.2.2009, παρ. 185–188 / Συμβούλιο της ΕΕ, δήλωση 21.10.2026 / Προεδρία και Γραμματεία Υπουργικού Συμβουλίου Ινδονησίας, ανακοινώσεις 9.5.2026.