Η 17χρονη Νικόλ, ο Καβάφης και το μάθημα που πήρα ως πατέρας
Μια προσωπική δυσκολία έγινε αφορμή να εκτιμήσω όσα προσφέρει το σχολείο στα παιδιά μας και τη σοφία που μπορούν εκείνα να επιστρέψουν στους γονείς τους. Προχθές, ενώ με απασχολούσε ένα σοβαρό πρόβλημα, η δεκαεπτάχρονη κόρη μου, η Νικόλ, με παρέπεμψε στον Καβάφη. Στα «Παράθυρα». Ομολογώ ότι δεν περίμενα να συναντήσω εκείνη τη στιγμή τον Αλεξανδρινό ποιητή μέσα από μια συζήτηση με το παιδί μου. Η Νικόλ είχε αναγνωρίσει μια σύνδεση. Κάτι από όσα με δυσκόλευαν της θύμισε το ποίημα που είχε διδαχθεί στο σχολείο. Και σκέφτηκε ότι θα με βοηθούσε να το διαβάσω. Στα «Παράθυρα», το ποιητικό πρόσωπο περιφέρεται μέσα σε σκοτεινές κάμαρες, αναζητώντας ένα άνοιγμα που θα του προσφέρει παρηγοριά. Στη συνέχεια, όμως, διστάζει. Το φως ίσως αποκαλύψει πράγματα που θα φέρουν καινούργια οδύνη. Η προσδοκία της διεξόδου συναντά τον φόβο για όσα βρίσκονται πέρα από αυτήν. Η σκέψη αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος όταν αντιμετωπίζεις μια πραγματική δυσκολία. Θέλεις να ξεκαθαρίσουν τα πράγματα, αλλά ανησυχείς για όσα μπορεί να μάθεις. Αναζητείς απαντήσεις και συγχρόνως διαισθάνεσαι ότι αυτές μπορεί να σε υποχρεώσουν να αλλάξεις αποφάσεις, προσδοκίες ή βεβαιότητες. Η παραπομπή της κόρης μου δεν έλυσε το πρόβλημα. Μου πρόσφερε, όμως, έναν διαφορετικό τρόπο να το εξετάσω. Και μου θύμισε μια παλαιά παρατήρηση ενός καθηγητή Μαθηματικών του γιου μου του Γιώργου. Η ανησυχία του ήταν ότι οι μαθητές συχνά γνωρίζουν να εκτελούν τις πράξεις, αλλά δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν πότε και πώς να τις εφαρμόσουν στην καθημερινότητά τους. Ένα απλό παράδειγμα είναι η σύγκριση δύο προσφορών: το ίδιο προϊόν πωλείται στο ένα κατάστημα προς 80 ευρώ με έκπτωση 25% και στο άλλο με τελική τιμή 65 ευρώ. Η πρώτη επιλογή κοστίζει 60 ευρώ. Για να αποφασίσεις, όμως, πρέπει πρώτα να μετατρέψεις την πληροφορία που βλέπεις σε μαθηματικό συλλογισμό. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στο «γνωρίζω» και στο «αναγνωρίζω πότε μου χρειάζεται» αφορά πολύ περισσότερα από τα Μαθηματικά. Μπορούμε να θυμόμαστε έναν τύπο, έναν ορισμό ή την ανάλυση ενός ποιήματος. Η βαθύτερη κατανόηση φαίνεται όταν τα συναντούμε μέσα στη ζωή και μπορούμε να τα αξιοποιήσουμε. Αυτό ακριβώς είχε κάνει η Νικόλ. Είχε συνδέσει το μάθημα με έναν άνθρωπο απέναντί της. Είχε καταλάβει ότι ένα ποίημα μπορούσε να φωτίσει μια κατάσταση έξω από το πλαίσιο των εξετάσεων και των σχολικών υποχρεώσεων. Κοιτάζοντας τη σελίδα με τις χειρόγραφες σημειώσεις της, είδα τις υπογραμμίσεις, τα βέλη και τις παρατηρήσεις για τον εγκλεισμό, τα σύμβολα και τον φόβο της αποκάλυψης. Πίσω από την αυθόρμητη παρέμβασή της υπήρχε δουλειά: διδασκαλία, ανάγνωση, προσπάθεια κατανόησης. Ένας εκπαιδευτικός είχε βοηθήσει τα παιδιά να πλησιάσουν ένα απαιτητικό κείμενο. Και κάτι από εκείνη την προσπάθεια είχε βρει θέση στη σκέψη της. Συζητούμε συχνά για τις αδυναμίες του σχολείου μας. Για την αποστήθιση, την πίεση της ύλης, την προσήλωση στις εξετάσεις. Η κριτική είναι απαραίτητη. Εξίσου απαραίτητο είναι να αναγνωρίζουμε τις στιγμές που η εκπαίδευση πετυχαίνει τον σκοπό της. Η δική μου ευχάριστη έκπληξη ήταν ότι είδα μια τέτοια στιγμή μέσα στο σπίτι μου. Το παιδί μου αντλούσε σοφία από όσα είχε διδαχθεί και μου την πρόσφερε με τον δικό του τρόπο. Χωρίς επιτήδευση ή ανάγκη να αποδείξει τι γνωρίζει. Επειδή θεώρησε ότι κάτι που είχε μάθει μπορούσε να μου φανεί χρήσιμο. Εκεί βρίσκεται μια ουσιαστική προσφορά της παιδείας: στην καλλιέργεια της κρίσης και της ευαισθησίας, στην ικανότητα ενός νέου ανθρώπου να παρατηρεί, να συνδέει και να κατανοεί. Να βρίσκει μέσα σε ένα κείμενο τις λέξεις που βοηθούν να πλησιάσει την εμπειρία κάποιου άλλου. Ένας καθηγητής δύσκολα θα πληροφορηθεί όλες τις διαδρομές του μαθήματός του. Δεν θα είναι παρών όταν ένας στίχος επιστρέψει σε μια οικογενειακή συζήτηση ή όταν μια ιδέα βοηθήσει έναν έφηβο να καταλάβει καλύτερα έναν ενήλικο. Κι όμως, εκεί συνεχίζεται η δουλειά του, συχνά πολύ πέρα από όσα μπορεί να καταγράψει ένας βαθμός. Ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ο ιδρυτής της Στωικής φιλοσοφίας, έλεγε, όπως παραδίδει ο Διογένης Λαέρτιος, ότι έχουμε δύο αυτιά και ένα στόμα για να ακούμε περισσότερο και να μιλούμε λιγότερο. Προχθές, η Νικόλ μού έδωσε έναν καλό λόγο να ακολουθήσω τη συμβουλή του. Σταμάτησα να μιλώ για όσα με απασχολούσαν και άκουσα όσα είχε να μου πει. Το παράθυρο που αναζητούσα μού το έδειχνε η κόρη μου. Πηγές: Η μικρή Νικολ/Κ. Π. Καβάφης, «Τα Παράθυρα» / Διογένης Λαέρτιος, «Βίοι φιλοσόφων», VII, 23. *Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης. Αναζητεί στα κείμενα του παρελθόντος τη σοφία που παραμένει ζωντανή, όταν μια νέα γενιά τη διαβάζει και μας τη συστήνει ξανά.