«Έλα, μάνα μου, να δεις τον γιο σου δέκα λεπτά κυβερνήτη»
Ο Καρακούσιης στην καρέκλα του Στορς: μια σκηνή από τα Οκτωβριανά του 1931, όταν η εξέγερση έφτασε μέσα στο Κυβερνείο της Λευκωσίας. Του Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδη Για να καθίσεις στην καρέκλα του κυβερνήτη της Κύπρου, χρειαζόσουν την έγκριση του Λονδίνου. Το βράδυ της 21ης Οκτωβρίου 1931, ένας Κύπριος παρέκαμψε τη διαδικασία. Μπήκε στο Κυβερνείο, κάθισε στη θέση του σερ Ρόναλντ Στορς και, σύμφωνα με την αφήγηση που διασώθηκε, φώναξε: «Έλα, μάνα μου, να δεις τον γιο σου δέκα λεπτά κυβερνήτη». Ήταν ο Καρακούσιης. Έτσι τον αναφέρει ο Λάζαρος Μαύρος σε κείμενά του για τα Οκτωβριανά, προσδιορίζοντάς τον ως Καρακούσιη από την Έγκωμη. Στην ίδια αφήγηση, ο άνθρωπος που κατέλαβε για λίγο την κυβερνητική καρέκλα κρατούσε κι ένα χοιρομέρι από την κουζίνα του Κυβερνείου. Η εικόνα μοιάζει βγαλμένη από λαϊκή σάτιρα. Το σκηνικό της, όμως, ήταν μια εξέγερση εναντίον της βρετανικής αποικιακής κυριαρχίας. Εκείνη την Τετάρτη, η διαδήλωση στη Λευκωσία είχε φτάσει στην κατοικία του κυβερνήτη. Το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα έβγαινε από τα υπομνήματα και τις αίθουσες των συσκέψεων στον δρόμο. Το πλήθος βρισκόταν πλέον μπροστά στο κτήριο από το οποίο ασκούνταν η εξουσία πάνω στο νησί. Το Κυβερνείο εκείνης της νύχτας ήταν ξύλινο. Ένα προκατασκευασμένο οικοδόμημα, εισαγόμενο από την Αγγλία, που είχε αρχικά προοριστεί για προσωρινή στέγαση και παρέμεινε σε χρήση περισσότερο από μισό αιώνα. Το σημερινό πέτρινο Προεδρικό χτίστηκε αργότερα, μετά την καταστροφή του πρώτου. Πίσω από εκείνους τους ξύλινους τοίχους βρισκόταν η διοίκηση μιας αυτοκρατορίας. Για τον κάτοικο της Κύπρου, η καρέκλα του κυβερνήτη συμβόλιζε μια εξουσία που δεν είχε επιλέξει με την ψήφο του. Ο κυβερνήτης διοριζόταν. Ο τόπος διοικούνταν. Και ξαφνικά, μέσα στον ξεσηκωμό, ένας άνθρωπος του πλήθους βρέθηκε καθισμένος εκεί. Αυτό είναι το νόημα που κάνει το επεισόδιο μεγαλύτερο από το αστείο του. Η αυστηρή απόσταση ανάμεσα στον κυβερνήτη και τον κυβερνώμενο είχε, για λίγες στιγμές, καταρρεύσει. Η καρέκλα που μέχρι τότε επέβαλλε δέος μπορούσε πλέον να γίνει αντικείμενο χλευασμού. Ο Καρακούσιης δεν απευθύνθηκε στον βασιλιά, στον υπουργό Αποικιών ή στο συγκεντρωμένο πλήθος. Φώναξε τη μάνα του. Μέσα σε μια σύγκρουση με μια αυτοκρατορία, η φράση κράτησε την οικειότητα της αυλής και του σπιτιού. Σαν να ήθελε να της πει: κοίτα πού βρέθηκε ο γιος σου. Και πρόσθεσε εκείνα τα «δέκα λεπτά». Εκεί βρίσκεται η εξυπνάδα του πειράγματος. Καταλάβαινε πόσο θα διαρκούσε η ανατροπή. Πρόλαβε, ωστόσο, να δώσει στην εξουσία μια εικόνα που δύσκολα θα μπορούσε να διορθώσει οποιοδήποτε επίσημο ανακοινωθέν: ένας εξεγερμένος στην καρέκλα του κυβερνήτη, με το χοιρομέρι της κουζίνας του. Η νύχτα είχε βαρύ τέλος. Το Κυβερνείο πυρπολήθηκε. Η εξέγερση καταστάλθηκε, άνθρωποι σκοτώθηκαν και ακολούθησαν συλλήψεις, εξορίες και περιορισμοί στην πολιτική και δημόσια ζωή. Η αποικιακή διοίκηση απάντησε στον ξεσηκωμό με καταστολή. Το χιούμορ του επεισοδίου ζει μέσα σε αυτή την ιστορία. Δεν σβήνει το τίμημά της. Μας επιτρέπει, όμως, να δούμε τους ανθρώπους της πέρα από τις επετειακές προσφωνήσεις. Είχαν θυμό, φόβο, αυθορμητισμό και την ικανότητα να γελούν ακόμη και μπροστά στην εξουσία που αψηφούσαν. Γι’ αυτό άντεξε η φράση. Οι διοικητικές αποφάσεις έμειναν στα αρχεία. Οι λόγοι των αξιωματούχων χρειάζονται αναζήτηση. Το «έλα, μάνα μου» συνέχισε να περνά από στόμα σε στόμα, μεταφέροντας μια ολόκληρη σκηνή σε λίγες λέξεις. Στις 21 Οκτωβρίου θυμόμαστε την εξέγερση και το κόστος της. Χωρά στη μνήμη της και ο Καρακούσιης: ο άνθρωπος που, όπως τον κράτησε η αφήγηση, κάθισε για λίγο εκεί όπου δεν προοριζόταν ποτέ να καθίσει. Ο Κρίστοφερ Σταύρου Πιτσιλλίδης είναι ιστοριοδίφης και ερευνητής της συλλογικής μνήμης· ακολουθεί τους ψιθύρους των ανθρώπων που έμειναν έξω από τα επίσημα πορτρέτα και αναζητεί στα τεκμήρια το αποτύπωμά τους. Πηγές: CVAR Κέντρο Εικαστικών Τεχνών και Έρευνας, Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη. / Λάζαρος Μαύρος, «86χρονα των Οκτωβριανών για την Ένωση της Κύπρου με τη Μητέρα Ελλάδα», Sigmalive, 2017 / Λάζαρος Μαύρος, «Τα Οκτωβριανά και η Σκυτάλη…», 2016 / Υπουργείο Παιδείας, «Ιστορία της Κύπρου, 1878–1955» / Προεδρία της Κυπριακής Δημοκρατίας, «Προεδρικό Μέγαρο» / WIT Transactions on Ecology and the Environment, τόμος 260, 2022.