Η γεωγραφία δεν είναι εξωτερική πολιτική- Από τον Θουκυδίδη στη σημερινή Κύπρο
Οι ξένες σημαίες φεύγουν από τη λεωφόρο όταν τελειώσει η παρέλαση. Το ενδιαφέρον είναι τι μένει την επόμενη ημέρα. Η συμμετοχή στρατιωτικών αγημάτων από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία, την Αίγυπτο και το Ηνωμένο Βασίλειο στον εορτασμό της κυπριακής ανεξαρτησίας, δίπλα στην παρουσία της Ελλάδας, προσφερόταν για εντυπωσιακές φωτογραφίες. Η εικόνα αυτή, όμως, άξιζε και μια δεύτερη ανάγνωση. Τι φέρνει τόσο διαφορετικές χώρες στην ίδια λεωφόρο της Λευκωσίας; Και τι κρατά το ενδιαφέρον τους ζωντανό όταν τελειώσει η τελετή; Ο συμβολισμός γίνεται ακόμη ισχυρότερος αν αντιπαραβληθεί με την επιμονή της Τουρκίας, από το βήμα του ΟΗΕ, στη θέση περί δύο κρατών. Στη Λευκωσία, άλλες χώρες συμμετέχουν με τη σημαία και το στρατιωτικό τους άγημα στον εορτασμό της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ξεχωριστό βάρος έχει η συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, μόνιμου μέλους του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η αμερικανική σημαία στην παρέλαση αποτελεί μια δημόσια, ορατή έκφραση της σχέσης με το αναγνωρισμένο κυπριακό κράτος. Απέναντι στην τουρκική επιδίωξη να νομιμοποιηθεί η διχοτόμηση, η εικόνα αυτή λειτουργεί ως έμπρακτη πολιτική απάντηση. Στο προηγούμενο άρθρο, οι Κερκυραίοι του Θουκυδίδη προσπαθούσαν να πείσουν την Αθήνα ότι είχε συμφέρον να τους βοηθήσει. Η δυσκολία τους παραμένει οικεία στα μικρά κράτη. Η δική τους αγωνία δεν αποτελεί αυτομάτως προτεραιότητα των ισχυρών. Χρειάζεται πολιτική εργασία για να συνδεθούν οι δύο. Η Κύπρος γνωρίζει καλά τη διαφορά ανάμεσα στο να ενδιαφέρονται άλλοι για τη θέση της και στο να ενδιαφέρονται για την ασφάλειά της. Το πρώτο μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στην επιβολή ξένων επιδιώξεων. Το δεύτερο απαιτεί σχέσεις μέσα στις οποίες η χώρα έχει δική της φωνή και συγκεκριμένη συνεισφορά. Εκεί δοκιμάζεται η εξωτερική πολιτική. Η σημερινή Προεδρία, με την κεντροδεξιά πολιτική της αφετηρία και τον σαφή δυτικό προσανατολισμό της, έχει επιλέξει να επενδύσει σε ευρωπαϊκές, αμερικανικές και περιφερειακές συνεργασίες. Το ενδιαφέρον αυτής της επιλογής βρίσκεται στην έκτασή της. Η προσέγγιση με τη Δύση συνοδεύεται από ουσιαστικές σχέσεις με κράτη που έχουν διαφορετικές επιδιώξεις και διαβάζουν αλλιώς τις εξελίξεις στην περιοχή. Η Αίγυπτος αποτελεί εύγλωττο παράδειγμα. Ένα ισχυρό αραβικό κράτος, με σημαντικές ένοπλες δυνάμεις και αυτοτελή περιφερειακή παρουσία, συνυπέγραψε τον Ιανουάριο του 2025 με την Ελλάδα και την Κύπρο σαφείς θέσεις για το Κυπριακό στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας. Τον επόμενο μήνα, η Τουρκία και το Πακιστάν περιλάμβαναν στη διακήρυξη της Ισλαμαμπάντ μια γενικότερη αναφορά σε δίκαιη, διαρκή και βιώσιμη διευθέτηση. Η τελευταία δεν συνιστούσε ρητή αναγνώριση του ψευδοκράτους. Εντασσόταν, ωστόσο, σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτικής στήριξης του Πακιστάν προς την Άγκυρα, με τον Πακιστανό πρωθυπουργό να εκφράζει, κατά την ίδια επίσκεψη, την αμέριστη συμπαράστασή του στην τουρκική πλευρά στο Κυπριακό. Η αντιπαραβολή αναδεικνύει το βάρος της συνεργασίας Λευκωσίας, Αθήνας και Καΐρου. Η προσυπογραφή συγκεκριμένων αρχών από ένα κράτος της σημασίας της Αιγύπτου αποτελεί διπλωματικό κεφάλαιο που απαιτεί προσπάθεια για να αποκτηθεί και συνέπεια για να διατηρηθεί. Η συνέπεια αυτή δοκιμάζεται ιδιαίτερα όταν οι εταίροι μας βρίσκονται σε αντίθετες πλευρές μιας σύγκρουσης. Η «Αμάλθεια» έδειξε ότι η Κύπρος μπορεί να διατηρεί διαύλους συνεννόησης και να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την ανακούφιση των αμάχων. Η απόσταση από τη Γάζα υπήρχε πάντοτε. Για να περάσει ανθρωπιστική βοήθεια χρειάστηκαν συμφωνημένες διαδικασίες, συντονισμός κυβερνήσεων και οργανισμών και η ανάληψη της πρωτοβουλίας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνώρισε τον καθοριστικό ρόλο της Κύπρου στη δημιουργία του διαδρόμου. Κάπως έτσι ο χαρακτηρισμός της χώρας ως γέφυρας αποκτά πρακτικό νόημα. Τέτοιες δυνατότητες εξηγούν και το ενδιαφέρον της Ουάσιγκτον. Στο μήνυμά του για την κυπριακή ανεξαρτησία, ο Μάρκο Ρούμπιο συνέδεσε τη συνεργασία στην άμυνα και στην ενέργεια με την περιφερειακή ασφάλεια. Το σχήμα 3+1, με την Κύπρο, την Ελλάδα, το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, δίνει συνέχεια σε αυτή τη σχέση, μέσα από κοινή ατζέντα και επαναλαμβανόμενες επαφές. Η Δημοκρατία συμμετέχει στη συζήτηση για ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα το μέλλον της. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι τη συνέντευξη του Νίκου Χριστοδουλίδη στο Breitbart News επέλεξε να αναδημοσιεύσει ο ίδιος ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε, μέσα από τον προσωπικό του λογαριασμό στο Truth Social, προβολή σε μια συνέντευξη που περιλάμβανε τόσο τις προοπτικές της διμερούς συνεργασίας όσο και τις θέσεις της Λευκωσίας για την τουρκική αδιαλλαξία. Το πρόσωπο που αναμεταδίδει ένα μήνυμα προσδίδει και το ανάλογο πολιτικό βάρος. Όταν είναι ο Αμερικανός Πρόεδρος, η κυπριακή φωνή αποκτά εμβέλεια που δύσκολα θα εξασφάλιζε μόνη της. Πρόκειται για μια ουσιαστική επιτυχία δημόσιας διπλωματίας, στην προσπάθεια να γίνουν οι θέσεις και ο ρόλος της χώρας περισσότερο ορατά στην Ουάσιγκτον. Η γεωγραφία, βεβαίως, φέρνει κοντά μας και τους κινδύνους. Το πλήγμα με μη επανδρωμένο αεροσκάφος στο Ακρωτήρι τον Μάρτιο υπενθύμισε πόσο γρήγορα μια περιφερειακή σύγκρουση μπορεί να αγγίξει την Κύπρο. Η κινητοποίηση της Ελλάδας, της Γαλλίας και άλλων ευρωπαϊκών χωρών για την ενίσχυση της προστασίας του νησιού έδωσε τότε επιχειρησιακό περιεχόμενο στην αλληλεγγύη. Η διαχείριση τέτοιων κρίσεων απαιτεί παράλληλα ψυχραιμία, ανοικτούς διαύλους με τον αραβικό κόσμο και σταθερότητα στις θέσεις αρχής της Δημοκρατίας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον πρέπει να διαβαστεί και ο σχεδιασμός αναβάθμισης της ναυτικής βάσης στο Μαρί, με γαλλική συμμετοχή και συνεργασία με Ευρωπαίους εταίρους. Η κυβέρνηση επιδιώκει να δώσει υποδομή και διάρκεια στις συνεργασίες που οικοδομεί. Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική αρετή της πολιτικής της. Συνδέει τη διπλωματική προσέγγιση με την ενίσχυση των δυνατοτήτων της Δημοκρατίας και προσφέρει στους εταίρους της συγκεκριμένους λόγους να επενδύσουν στη σταθερότητα και στην ασφάλεια της Κύπρου. Η εμπιστοσύνη κερδίζεται και στις αίθουσες όπου πρέπει να συνθέσεις διαφορετικά συμφέροντα και να οδηγήσεις τους συνομιλητές σου σε συμφωνία. Η κυπριακή προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ αποτέλεσε μια τέτοια δοκιμασία, με την επιτυχία της να αναγνωρίζεται από τους ίδιους τους επικεφαλής των ευρωπαϊκών θεσμών. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τη χαρακτήρισε «αληθινή επιτυχία», αναγνωρίζοντας την προώθηση της ευρωπαϊκής ατζέντας και την οικοδόμηση σχέσεων με τη Μέση Ανατολή σε κρίσιμη συγκυρία. Η Ρομπέρτα Μέτσολα εξήρε τη συνεργασία με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και τα απτά αποτελέσματα για τους πολίτες. Ο Αντόνιο Κόστα επέλεξε μια ακόμη πιο εύγλωττη αποτίμηση. Παρατήρησε ότι το μόνο πρόβλημα με την επιτυχία της κυπριακής προεδρίας στη διεύρυνση ήταν πως θα χρειαζόταν να περιμένουμε περίπου δεκαεπτά χρόνια για την επόμενη. Η αντίθεση με την τουρκική ρητορική είναι αποκαλυπτική. Η Άγκυρα επιμένει να αποκαλεί την Κυπριακή Δημοκρατία «εκλιπούσα», την ώρα που οι επικεφαλής των ευρωπαϊκών θεσμών αναγνωρίζουν την ικανότητά της να παράγει αποτελέσματα για ολόκληρη την Ένωση. Η μικρή Κύπρος κέρδισε έναν έπαινο που ούτε το μέγεθος ούτε η ισχύς εξασφαλίζουν αυτομάτως. Θα μπορούσε να υπάρξει πιο ηχηρή απάντηση στον ισχυρισμό περί «εκλιπούσας» Δημοκρατίας από ένα κράτος που συμβάλλει στη διαμόρφωση των αποφάσεων της Ευρώπης; Η διεθνής υπόσταση της Δημοκρατίας είναι δεδομένη. Η προεδρία προσέθεσε κύρος και αξιοπιστία, χάρη στην πολιτική καθοδήγηση και στη δουλειά των ανθρώπων που ανέλαβαν αυτή την απαιτητική αποστολή. Η κυβέρνηση αξιοποίησε μια θεσμική ευκαιρία με όφελος που υπερβαίνει το εξάμηνο της θητείας. Οι σχέσεις εμπιστοσύνης που δημιουργούνται μέσα από κοινά αποτελέσματα παραμένουν διαθέσιμες και για τις επόμενες διεκδικήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά σημασία και η συμμετοχή του Προέδρου στις συναντήσεις του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος. Πέρα από τη στήριξη προς την κυπριακή προεδρία, το ΕΛΚ έχει διατυπώσει τη θέση ότι το ευρωπαϊκό πλαίσιο ασφάλειας παραμένει ανολοκλήρωτο όσο συνεχίζεται η τουρκική κατοχή. Για τη Λευκωσία, αυτή η σύνδεση έχει πολιτικό βάρος. Το Κυπριακό αντιμετωπίζεται ως εκκρεμότητα που αφορά την ίδια την Ευρώπη. Οι συνεργασίες αυτές οικοδομήθηκαν σε βάθος χρόνου, με τη συμβολή διαδοχικών κυβερνήσεων και της διπλωματικής υπηρεσίας. Η σημερινή ηγεσία δικαιούται να κρίνεται για τον τρόπο με τον οποίο τις εμβαθύνει και τις αξιοποιεί. Η κατοχή παραμένει και ο τελικός σκοπός αυτής της προσπάθειας είναι ο τερματισμός της, η ασφάλεια της χώρας και η διασφάλιση της κυριαρχίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Επιστρέφοντας στον Θουκυδίδη, οι Κερκυραίοι έφθασαν στην Αθήνα με την ανάγκη να εξηγήσουν γιατί η τύχη τους αφορούσε και τους Αθηναίους. Η σημερινή Κύπρος έχει κάθε λόγο να οικοδομεί αυτή τη συνείδηση στους εταίρους της πριν χρειαστεί να ζητήσει τη συνδρομή τους. Εκεί βρίσκεται η βαθύτερη αξία όσων μένουν όταν αποχωρήσουν τα αγήματα και διπλωθούν οι σημαίες. Η γεωγραφία εξηγεί γιατί μας προσέχουν. Η εξωτερική πολιτική κρίνεται από το αν, την κρίσιμη ώρα, θα θεωρήσουν ότι η τύχη μας τους αφορά. Η σημερινή κυβέρνηση φαίνεται να το έχει αντιληφθεί πολύ καλά. Ανδρέας Καϊλάς BA Economics MA International Relations