CIA Μόσχα Κυπριακό (Draft)
Μια αποχαρακτηρισμένη Ειδική Έκθεση της CIA του 1965 για το Κυπριακό έμεινε παραδόξως εδώ και χρόνια μακριά από τα φώτα της δημοσιογραφικής και ερευνητική προσοχής . Συγκεκριμένα στι 12 Φεβρουαρίου 1965, μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης αβεβαιότητας για την Κύπρο, η CIA κυκλοφορούσε στην Ουάσιγκτον ένα διαβαθμισμένο «Special Report» με τίτλο «Η Σοβιετική Πολιτική και Τακτικές στην Κυπριακή Διαμάχη - Soviet Policy and Tactics in the Cyprus Dispute». Σε γεννικές γραμμές, η αμερικανική υπηρεσία θεωρούσε ότι η ΕΣΣΔ αξιοποιούσε την κρίση για να πλήξει τη συνοχή του ΝΑΤΟ, αντιτασσόταν στην Ένωση, επιδίωκε απομάκρυνση της δυτικής στρατιωτικής παρουσίας και ταυτόχρονα προσέγγιζε τον Μακάριο αλλά και την Τουρκία. Άλλα απόρρητα αμερικανικά έγγραφα δείχνουν ότι η εικόνα ήταν ακόμη πιο σύνθετη. Η πρώτη κιόλας πρόταση αποκάλυπτε πώς διάβαζαν οι Αμερικανοί τη σοβιετική στρατηγική: «Η ΕΣΣΔ έχει εκμεταλλευτεί επιδέξια την κυπριακή κρίση», ανέφερε η έκθεση. Για τη CIA, το Κυπριακό ήταν πεδιό δράσης του Ψυχρού Πολέμου στην Ανατολική Μεσόγειο, και όχι απλά μια σύγκρουση μεταξύ δύο κοινοτήτων ούτε μια αντιπαράθεση Αθήνας και Άγκυρα Η Μόσχα, σύμφωνα με την αμερικανική υπηρεσία, είχε καταφέρει να επιδιώξει τον βασικό της στόχο, δηλαδή την αποδυνάμωση της Ατλαντικής Συμμαχίας, εκμεταλλευόμενη τις αντιθέσεις Ελλήνων και Τούρκων, χωρίς να δεσμευτεί σε συγκεκριμένη τελική λύση του Κυπριακού. Γιατί η Μόσχα δεν ήθελε την Ένωση Η γεωπολιτική λογική που αποδίδει η CIA στη Μόσχα είναι σαφής: «Πρωταρχικός στόχος της σοβιετικής πολιτικής στην Ανατολική Μεσόγειο , ήταν η μείωση της συνοχής και της αποτελεσματικότητας της νότιας πτέρυγας του ΝΑΤΟ. Η Ουάσιγκτον θεωρούσε ότι οι κινήσεις της Μόσχας προς τους Ελληνοκυπρίους αλλά και προς τους Τούρκους δεν καθορίζονταν αποκλειστικά από το ίδιο το Κυπριακό. Υπαγορεύονταν από «στρατηγικούς υπολογισμούς» που, όπως σημειώνει η έκθεση ξεπερνούσαν τις τοπικές διαφορές στο νησί. Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του εγγράφου αφορά την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Η CIA σημείωνε: «Η ΕΣΣΔ έχει παρουσιάσει τον εαυτό της ως υπερασπιστή της ανεξαρτησίας και της ακεραιότητας του νησιού. Η Σοβιετική Ένωση αντιτάσσεται σταθερά στην Ένωση (ένωση με την Ελλάδα). Η Μαρτυρία Σπύρου Κυπριανού Αξίζει να σημειωθεί ότι στις 4 Δεκεμβρίου 1964, περίπου δύο μήνες πριν συνταχθεί η έκθεση της CIA, ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Κυπριακής Δημοκρατίας Σπύρος Κυπριανού είχε συνομιλία στη Νέα Υόρκη με τον Αμερικανό υπουργό Εξωτερικών. Ο Κυπριανού περιέγραψε τι είχε ακούσει κατά την επίσκεψή του στη Μόσχα στα τέλη Σεπτεμβρίου. Σύμφωνα με το επίσημο αμερικανικό πρακτικό, ο Σοβιετικός υφυπουργός Εξωτερικών Βασίλι Κουζνέτσοφ τού είχε πει ότι η σοβιετική κυβέρνηση προτιμούσε η Κύπρος να παραμείνει ανεξάρτητο κράτος. Ουσιαστικά οι Σοβιετικοί κατάλαβαν ότι ενδεχώμενη Ένωση θα σήμαινε ένωση της Κύπρου με ένα κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ. Πάντως ο Κυπριανού ανέφερε ότι ο Κουζνέτσοφ, σεβίομενος τα διπλωματικά προσχήματα, τού είχε πει επίσης πως, εάν ο κυπριακός λαός επέλεγε την Ένωση, η ΕΣΣΔ θα σεβόταν αυτή την επιλογή. Ο Μακάριος και η «εναλλακτική» της Μόσχας Η CIA θεωρούσε ότι η δημόσια σοβιετική υποστήριξη προσέφερε στην κυβέρνηση Μακαρίου μια εναλλακτική πηγή διεθνούς στήριξης και της επέτρεπε να διατηρεί μεγαλύτερη απόσταση από την Αθήνα. Η έκθεση περιλαμβάνει μια φράση με ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον: «Η σοβιετική υποστήριξη προς την κυβέρνηση Μακαρίου δεν πήγαζε από κάποια εγγενή συμπάθεια προς τους Ελληνοκυπρίους, αλλά από πολιτικούς και στρατηγικούς υπολογισμούς». Άλλα αμερικανικά έγγραφα, ωστόσο, επιβεβαιώνουν ότι στην Ουάσιγκτον υπήρχε πραγματικός φόβος μήπως η κρίση οδηγήσει την Κύπρο πολύ κοντά στη Σοβιετική Ένωση. Τον Σεπτέμβριο του 1964, ο τότε Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Dean Rusk, προειδοποιούσε τον Κυπριανού ότι θα ήταν «μεγάλο λάθος» να εγκαταλείψει η Κύπρος την αδέσμευτη θέση της και να βρεθεί σε στρατιωτική ή άλλη συμφωνία ασφαλείας με τη Σοβιετική Ένωση. Ο Rusk εξέφραζε μάλιστα την άποψη ότι η Μόσχα μπορούσε να παίζει «διπλό ή τριπλό παιχνίδι», εκμεταλλευόμενη τις αντιθέσεις των συμμάχων του ΝΑΤΟ. Όταν η Λευκωσία ζήτησε σοβιετική στρατιωτική παρέμβαση Το καλοκαίρι του 1964 η κατάσταση είχε φθάσει σε εξαιρετικά επικίνδυνο σημείο. Αμερικανικό τηλεγράφημα της 9ης Αυγούστου 1964 αναφέρει ότι η κυπριακή κυβέρνηση είχε ενημερώσει επισήμως τις ΗΠΑ και τη Βρετανία πως απευθυνόταν στη Σοβιετική Ένωση για στρατιωτική παρέμβαση , καθώς οι τουρκικές αεροπορικές επιδρομές και οι μάχες στην περιοχή της Τηλλυρίας είχαν δημιουργήσει συνθήκες γενικευμένης κρίσης. Η Ουάσιγκτον ζητούσε τότε από την Αθήνα να αποτρέψει την είσοδο σοβιετικών, αιγυπτιακών ή άλλων ξένων δυνάμεων στην Κύπρο. Ήδη από τον Μάιο του ίδιου έτους, η αμερικανική πρεσβεία στη Λευκωσία ανέφερε πληροφορίες για επαφές σχετικά με προμήθεια οπλισμού και σοβιετικές πιστώσεις. Οι βρετανικές Βάσεις Υπήρχε όμως και ένας ακόμη πονοκέφαλος που η CIA θεωρούσε άμεσο. Κατά την αμερικανική υπηρεσία, ένας από τους αμεσότερους σοβιετικούς στόχους ήταν ο τερματισμός των δυτικών δικαιωμάτων στρατιωτικών βάσεων στην Κύπρο. Η CIA θεωρούσε ότι η σοβιετική προπαγάνδα ενθάρρυνε την αντίθεση των Ελληνοκυπρίων στη διατήρηση των βρετανικών Κυρίαρχων Περιοχών Βάσεων. ( Η σημασία των Βάσεων δεν ήταν θεωρητική. Με τις συμφωνίες ανεξαρτησίας, η Βρετανία είχε διατηρήσει στρατιωτικές βάσεις συνολικής έκτασης 99 τετραγωνικών μιλίων, καθώς και στρατιωτικές διευκολύνσεις. Η σχετική συζήτηση στο βρετανικό Κοινοβούλιο το 1960 καταδεικνύει πόσο σημαντική θεωρούσε το Λονδίνο τη δυνατότητα επιχειρησιακής χρησιμοποίησής τους. Η στροφή προς την Τουρκία Η εικόνα μιας Μόσχας που βρισκόταν απλώς «στο πλευρό των Ελληνοκυπρίων» άρχισε να γίνεται πολύ πιο περίπλοκη στα τέλη του 1964. Η ίδια η CIA έγραφε: «Τους τελευταίους μήνες, η Μόσχα έχει υιοθετήσει στάση πιο ευνοϊκή προς την Τουρκία», και συνέδεε τη μετατόπιση με την προσπάθεια της νέας σοβιετικής ηγεσίας να προσεγγίσει την Άγκυρα. Η εξέλιξη είχε ήδη γίνει αντιληπτή στην Ουάσιγκτον. Σε αμερικανική σύσκεψη της 9ης Νοεμβρίου 1964, ο Υπουργός Εξωτερικών του Κένεντι σχολίαζε το τουρκοσοβιετικό κοινό ανακοινωθέν και παρατηρούσε ότι οι Σοβιετικοί φαίνονταν να έχουν προχωρήσει αρκετά προς ορισμένες τουρκικές θέσεις. Η καθοριστική στιγμή ήρθε στις 21 Ιανουαρίου 1965 όταν σε συνέντευξή του στην Izvestia , ο τότε Σοβιετικός υπουργός Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο αναφέρθηκε στην πιθανότητα οι κοινότητες της Κύπρου να επιλέξουν μια ομοσπονδιακή μορφή διακυβέρνησης. Η CIA εκτιμούσε ότι η αναφορά είχε σχεδιαστεί ως μέρος μιας ευρύτερης εξισορροπητικής πολιτικής, αλλά ότι η Μόσχα είχε υποτιμήσει την ένταση με την οποία θα αντιδρούσαν Αθήνα και Λευκωσία στον ίδιο τον όρο «ομοσπονδία -federation». ( CIA ) Η αντίδραση του Μακαρίου Εχει ενδιαφέρον πως ένα αμερικανικό διπλωματικό τηλεγράφημα καταγράφει και την αντίδραση του ίδιου του Μακαρίου. Ο Πρόεδρος δήλωσε κατηγορηματικά αντίθετος στην ομοσπονδία, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορούσε να εφαρμοστεί στην Κύπρο λόγω της γεωγραφικής κατανομής του τουρκοκυπριακού πληθυσμού. Ωστόσο, δεν απέρριψε συνολικά τη δήλωση Γκρομίκο και σε δημόσια τοποθέτησή του σημείωσε πως «η δήλωση του Σοβιετικού Υπουργού Εξωτερικών επιδέχεται διάφορες ερμηνείες», και πρόσθεσε ότι, κατά την άποψή του, η ΕΣΣΔ υποστήριζε μια κυπριακή ανεξαρτησία απαλλαγμένη από δεσμευτικές συνθήκες, αλλά ότι δεν μπορούσε να πει πως η Μόσχα υποστήριζε την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Η συνέντευξη προκάλεσε ικανοποίηση στην Άγκυρα και έντονο προβληματισμό στην Αθήνα. Αντίδραση υπήρξε και από το ΑΚΕΛ, παρά τον φιλοσοβιετικό προσανατολισμό του την εποχή εκείνη, το οποίο απέρριψε την προοπτική ομοσπονδοποίησης και επέμεινε στη θέση υπέρ της Ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα. Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Κυπριανού θα περιέγραφε στους Αμερικανούς τη σοβιετική θέση ακόμη πιο απλά. Εξέφρασε την εκτίμηση πως η Μόσχα υποστήριζε την Κυπριακή Δημοκρατία μέχρι το σημείο της Ένωσης . Εάν η Κύπρος εγκατέλειπε την Ένωση ως στόχο, πίστευε ότι οι Σοβιετικοί θα τάσσονταν πλήρως στο πλευρό της Λευκωσίας. Το ΑΚΕΛ στον φακό της CIA Ιδιαίτερη αναφορά έκανε η έκθεση και στο ΑΚΕΛ, το οποίο η CIA περιέγραφε ως σημαντικό παράγοντα της σοβιετικής επιρροής στην Κύπρο. Κατά την αμερικανική αξιολόγηση, ένας από τους στόχους της Μόσχας ήταν η αποδυνάμωση των πολιτικών δυνάμεων που θεωρούνταν φιλικές προς τη Δύση και η ενίσχυση της ήδη ισχυρής θέσης του ΑΚΕΛ. Η έκθεση εκτιμούσε ότι η επιρροή του κόμματος είχε αυξηθεί σημαντικά μέσα στο 1964, μέσα στο κλίμα της κυπριακής κρίσης και της στενότερης προσέγγισης Λευκωσίας–Μόσχας Το έγγραφο φτάνει στον McNamara Η ειδική έκθεση της CIA δεν έμεινε πάντως στα συρτάρια των αναλυτών. Στις 15 Μαρτίου 1965, περίπου έναν μήνα μετά τη σύνταξή του, διαβιβάστηκε στον τότε υπουργό Άμυνας των Ηνωμένων Πολιτειών Robert McNamara. Το συνοδευτικό memorandum εξηγούσε ότι η έκθεση παρουσίαζε τη σοβιετική θέση στο Κυπριακό και τον τρόπο με τον οποίο η Μόσχα είχε εκμεταλλευθεί το ζήτημα. Το υλικό κυκλοφόρησε επίσης σε ανώτερα κλιμάκια της αμερικανικής κυβέρνησης. Επομένως το έγγραφο έχει ιδιαίτερη αξία αφού προκειται για ανάλυση πληροφοριών που κυκλοφορούσε στην κορυφή της αμερικανικής διοίκησης ενώ η κρίση βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη.