Νέα μελέτη Πανεπιστημίου Οξφόρδης ανατρέπει μύθο 2.000 ετών για τον Παρθενώνα
Μία από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες για τον Παρθενώνα, σύμφωνα με την οποία οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποίησαν καμπύλες, κλίσεις και διαφοροποιήσεις στις διαστάσεις ώστε να «διορθώνουν» οπτικές ψευδαισθήσεις, αμφισβητεί νέα επιστημονική μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Η εργασία του καθηγητή Alain Goriely, από το Mathematical Institute του University of Oxford, δημοσιεύθηκε στο Royal Society Open Science με τον χαρακτηριστικό τίτλο «The illusion of illusions: there are no optical corrections in the Parthenon». Ο ερευνητής υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά ή επιστημονικά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι περίφημες αρχιτεκτονικές «λεπτομέρειες» του Παρθενώνα σχεδιάστηκαν για να εξουδετερώνουν οπτικές ψευδαισθήσεις. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι υποτιθέμενες ψευδαισθήσεις είτε δεν τεκμηριώνονται πειραματικά είτε είναι τόσο μικρές ώστε να μην έχουν αντιληπτή επίδραση υπό συνήθεις συνθήκες θέασης. Οι καμπύλες υπάρχουν – αμφισβητείται όμως ο λόγος Η έρευνα δεν αμφισβητεί ότι ο Παρθενώνας διαθέτει εντυπωσιακές και σκόπιμες αποκλίσεις από την απόλυτη γεωμετρική κανονικότητα. Το στυλοβάτη και άλλα οριζόντια στοιχεία παρουσιάζουν ελαφρά καμπυλότητα, οι κίονες εμφανίζουν την περίφημη «ένταση», δηλαδή μια ανεπαίσθητη διόγκωση, ενώ υπάρχουν μικρές κλίσεις και διαφοροποιήσεις στις αποστάσεις των κιόνων. Αυτό που θέτει υπό αμφισβήτηση ο Goriely είναι η καθιερωμένη εξήγηση για την ύπαρξή τους: ότι δηλαδή οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικράτης τα σχεδίασαν ώστε το ανθρώπινο μάτι να βλέπει το οικοδόμημα ως απολύτως ευθύ και κανονικό. Η θεωρία θέλει, για παράδειγμα, τις οριζόντιες επιφάνειες να έχουν ελαφρά ανοδική καμπύλη επειδή μια απολύτως ευθεία γραμμή υποτίθεται ότι θα φαινόταν στο ανθρώπινο μάτι σαν να «βυθίζεται» στο κέντρο. Αντίστοιχα, η ένταση των κιόνων αποδίδεται παραδοσιακά στην προσπάθεια να μην φαίνονται οι κολόνες κοίλες. Ο Βιτρούβιος και η γέννηση του μύθου Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ιστορική διαδρομή της θεωρίας. Ο Παρθενώνας ολοκληρώθηκε μεταξύ 447 και 432 π.Χ., όμως η βασική αρχαία πηγή για τις υποτιθέμενες οπτικές διορθώσεις είναι ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος, ο οποίος έγραψε περίπου τέσσερις αιώνες αργότερα. Ο Βιτρούβιος συνέδεσε καμπυλότητες, ένταση και άλλες αρχιτεκτονικές διαφοροποιήσεις με την αντιμετώπιση οπτικών ψευδαισθήσεων. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται στη μελέτη, δεν παρουσίασε στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι αυτή ήταν πράγματι η πρόθεση των Ελλήνων αρχιτεκτόνων. Η θεωρία ενισχύθηκε ιδιαίτερα τον 19ο αιώνα, όταν ακριβέστερες μετρήσεις επιβεβαίωσαν ότι οι καμπυλότητες και οι άλλες αποκλίσεις του Παρθενώνα ήταν πραγματικές και σκόπιμες. Από εκεί, η ύπαρξη των αρχιτεκτονικών διαφοροποιήσεων συνδέθηκε σταδιακά με την εξήγηση του Βιτρούβιου και πέρασε σε βιβλία αρχιτεκτονικής, εγκυκλοπαίδειες και αργότερα στο διαδίκτυο. Τι δείχνει το ανθρώπινο μάτι Ο Goriely εξετάζει το ζήτημα και μαθηματικά, χρησιμοποιώντας δεδομένα από την επιστήμη της οπτικής αντίληψης. Για παράδειγμα, η μέγιστη μεταβολή στο ύψος του στυλοβάτη είναι περίπου έξι εκατοστά. Από σχετικά κοντινή απόσταση η ανθρώπινη όραση θα μπορούσε, υπό κατάλληλες συνθήκες, να αντιληφθεί αυτή την καμπυλότητα. Μάλιστα, από ορισμένα σημεία του Παρθενώνα η καμπύλη είναι ορατή, γεγονός που κατά τον συγγραφέα δημιουργεί πρόβλημα στην ίδια τη θεωρία ότι κατασκευάστηκε ώστε να μην γίνεται αντιληπτή. Παράλληλα, η έρευνα σημειώνει ότι μια ευθεία οριζόντια γραμμή, όταν δεν υπάρχουν άλλοι παράγοντες που προκαλούν οπτική ψευδαίσθηση, γίνεται αντιληπτή ως ευθεία. Γιατί λοιπόν έγιναν οι περίφημες «διορθώσεις»; Η μελέτη δεν υποστηρίζει ότι έχει λύσει αυτό το μυστήριο. Εξετάζει, ωστόσο, εναλλακτικές εξηγήσεις. Για την καμπυλότητα του στυλοβάτη, για παράδειγμα, διερευνάται το ενδεχόμενο να διευκόλυνε την απομάκρυνση των νερών της βροχής. Οι υπολογισμοί δείχνουν ότι η μικρή κλίση πράγματι δημιουργεί μηχανισμό απορροής, χωρίς όμως αυτό να αποδεικνύει ότι η αποστράγγιση ήταν ο αρχικός σκοπός της κατασκευής. Η ευρύτερη ερμηνεία που προτείνει ο Goriely είναι περισσότερο πρακτική: οι συγκεκριμένες τεχνικές ενδέχεται να αποτελούσαν προϊόν συσσωρευμένης εμπειρίας, αισθητικών επιλογών, τεχνικής παράδοσης και της εξαιρετικά ανεπτυγμένης κατασκευαστικής διαίσθησης των αρχαίων τεχνιτών, χωρίς να προϋποθέτουν επιστημονική θεωρία της οπτικής. «Δεν υπάρχουν επιστημονικά στοιχεία» Το τελικό συμπέρασμα της εργασίας είναι σαφές αλλά προσεκτικά διατυπωμένο: οι μετρήσεις επιβεβαιώνουν ότι οι αρχιτεκτονικές αποκλίσεις του Παρθενώνα υπάρχουν και ήταν σκόπιμες. Αυτό που δεν τεκμηριώνεται, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι ότι δημιουργήθηκαν ως «οπτικές διορθώσεις». Η ίδια η μελέτη σημειώνει ότι η συγκεκριμένη ερμηνεία έχει γίνει ευρέως αποδεκτή παρά την απουσία άμεσων ιστορικών ή πειραματικών αποδείξεων. Έτσι, το μυστήριο δεν είναι αν οι αρχιτέκτονες του Παρθενώνα εισήγαγαν σκόπιμες καμπύλες και άλλες λεπτές διαφοροποιήσεις — αυτό θεωρείται δεδομένο. Το ερώτημα που παραμένει ανοικτό είναι γιατί τις δημιούργησαν.